شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ١٩٤ - ب المفهوم ما يحصل فى الذهن

ايضا مساوى است كه معناى حقيقى كلام باشد.مثل:رأيت اسدا،و يا مدلول مجازى باشد.مثل:رأيت اسدا يرمى و...

ب.المفهوم ما يحصل فى الذهن

مفهوم عبارت است از صورتى كه در ذهن حاصل مى‌شود و ذهن او را تصور مى‌كند در مقابل مصداق كه ما يوجد فى الخارج.

حال،مساوى است كه مفهوم با وساطت الفاظ باشد و يا وساطت الفاظ در كار نباشد.مثل اينكه از ديدن يك شىء،صورت او در ذهن حاصل شود.

المفهوم ما يدل عليه اللفظ لا فى حد ذاته.

مفهوم عبارت است از آن معنايى كه كلام متكلم مستقيما و بالمطابقة بر او دلالت نكند بلكه به دلالت التزاميه‌اى(كه لزوم بين بالمعنى الاخص دارد)دلالت كند در مقابل منطوق كه ما يدل عليه اللفظ فى ذاته كه كلام مستقيما برآن معنا دلالت كند و حامل آن معنا باشد و قالب براى آن معنا باشد و مرآت آن باشد خواه معناى حقيقى باشد و خواه معناى مجازى باشد.مثال:«إن جاءك زيد فاكرمه»مفهومش اين است كه«ان لم يجيئك فلا يجب اكرامه».

اما سؤال دوم:نسبت‌ها:

نسبت معناى اول با معناى دوم،عموم و خصوص مطلق است چون:اولى مخصوص صورت حاصله از لفظ است و دومى اعم است چه بالفظ و چه بى‌لفظ.

اما نسبت معناى اولى با سومى،عموم و خصوص مطلق است به اينكه معناى اولى،اعم و معناى سوم،اخص است چون اولى،شامل معناى مطابقى و التزامى،هر دو مى‌شود و نيز شامل مدلول مفرد و جمله هر دو مى‌شود.ولى سومى،مختص به مدلول التزامى جملات تركيبى است خواه انشائيه،خواه اخباريه.

اما نسبت معناى ثانى با ثالث،باز هم عموم و خصوص مطلق است كه معناى ثانى، اعم است و ثالث،اخص چون:«ما يحصل فى الذهن»اعم است از اينكه به واسطۀ لفظ باشد يا نه؛به واسطۀ لفظ هم كه بود،اعم است از اينكه مدلول مطابقى باشد يا التزامى.

اما سؤال سوم:مقصود شخصى اصولى از مفهوم،همان معناى سومى است كه در