بنابر اين مطالب، خلقت خالق ازلى بوده و جهان- البته به استثناى حوادث يوميه- قديم و غير حادث است و مسبوق به نيستى نيست و تنها مسبوق و مستند به اراده ازلى واجب الوجود جل جلاله ميباشد.

و البته كه بين صدر الدين شيرازى صاحب اسفار و ابو على سينا و غيره در تفاصيل و مبادى اين بحث اختلافاتى وجود دارد و صاحب اسفار براساس حركت در جوهر، صحبتهاى تازه‌اى دارد.

متلمين و علماى عقايد اسلامى نيز براى حدوث عالم بمعناى مسبوق بودن ان به نيستى گذشته از مسبوق بودن ان به اراده خالق ادله‌اى را از راه حدوث اجسام بيان داشته‌اند كه عام‌ترين دليل آنان پس از استفاده از ظواهر آيات قرآن مجيد اين دليل است كه:

١- جهان ممكن الوجود است.

(اين مقدمه به اصطلاح منطق صغرى گفته ميشود).

٢- و هر ممكن الوجود حادث و مسبوق بعدم است.

(اين مقدمه اصطلاح منطق كبرى گفته ميشود).

در توضيح مقدمه اول با كمال اختصار ميگوئيم كه تمام ماهيات از قبيل انسان و انواع حيوانات و نباتات (گياهان و درختان) و جمادات و همه كرات و كهكشانها و سراسر جهان مادى نه وجودشان ضرورى است و نه نيستى و عدم شان، ممكن موجود شوند، ممكن نشوند و بعبارت ديگر هستى و نيستى انها بعوامل و علل آنها وابسته است و همين است معناى ممكن الوجود به اصطلاح فلسفه و اينكه اين ماهيات و موجودات مادى واجب الوجود نيستند تا حدى‌