اگر بتوان به این نقل مرسل و منفرد اعتماد کرد،[١] سرچشمه اصلی حدیث حضرت سیدالشهداء و حضرت امیر٨ را باید در این خطبه نبوی٦ جستجو کرد. به هرحال، این حدیث را باید در کنار دو روایت دیگر مدّ نظر داشت.

نتیجه

١. بهره‌گیری از احادیث مشابه برای دریافت متن دقیق و بی‌تحریف حدیث و فهم درست از آن باید در سایة شناخت سرچشمه حدیث صورت گیرد.

٢. چنانچه سرچشمه حدیث قرآن کریم باشد ـ که متن بدون تحریف آن در اختیار ماست ـ تفاوت حدیث با سرچشمه آن می‌تواند ناشی از تحریف حدیث باشد. البته ممکن است حدیث با قرائتی غیرمتداول از قرآن سازگار باشد، لذا نباید هر تفاوتی را در حدیث به حساب تحریف آن نهاد.

٣. ممکن است در حدیث، با الهام از آیه قرآن، عبارتی ذکر شده باشد که با آیه قرآن متفاوت باشد؛ مثلاً واژه‌ای از آیه کاسته یا بدان افزوده باشد. این تفاوت‌ها نیز نشانگر تحریف حدیث نیست و تنها در صورت غرابت متن حدیث و ناسازگاری عبارت آن با سیاق حدیث و نکاتی از این دست می‌توان با توجه به تفاوت حدیث با سرچشمه آن به محرّف بودن حدیث اندیشید.

٤. برای یافتن سرچشمه حدیث و دستیابی به احادیث هم‌خانواده با سرچشمه واحد باید نقطه اشتراک احتمالی احادیث را یافت و با جستجوی این نقطه اشتراک، با عنایت به تفاوت‌های احتمالی سایر عناصر موجود در کلام، به نتیجه نزدیک شد.

٥. با توجه به احتمال تحریف در برخی از احادیث هم‌خانواده، نباید تنها به یک جستجو اکتفا کرد. احتمال افزایش یا کاهش در برخی احادیث هم اقتضا می‌کند که از جستجوهای متنوع بهره گرفت.

٦. تشبیه احادیث مشابه به احادیث هم‌خانواده، این پیام را دربر دارد که چه بسا یک خانواده بزرگ حدیثی خود از خانواده‌های کوچک‌تری تشکیل شده باشد که هر یک سرچشمه خاص خود را داشته باشند، ولی تمامی این خانواده‌ها از یک اصل واحد و سرچشمه اصلی نشأت گرفته باشد.

٧. ارتباط احادیث با یکدیگر چه بسا در یک شبکه خلاصه نگردد، بلکه شبکه‌های مختلف ارتباطی بین احادیث وجود داشته باشد که نوعی ارتباط زنجیره‌ای آنها را به یکدیگر متصل سازد. لذا ارائه یک نمودار برای خانواده احادیث میسّر نیست، بلکه باید برای هر نوع شبکه نموداری ارائه داد که قهراً این نمودارها با یکدیگر تداخل دارند.

[١]. بحارالانوار، ج٤٤، ص١٩٥، ح٩ به نقل از کشف الغمة، ولی در کشف الغمة، ج٢، ص٣٢ عبارت به شکل صحیح آمده است.