بود، بلکه در مباحث اعتقادی پیرو حنابله بود.[١] دست‌کم حنابله او را بنیان‌گذار تعالیمشان در مسألة جنجالی «جهات» (یعنی امکان قرار گرفتن موجودات روحانی در جهات فضایی) معرفی می‌کنند. به همین سبب، ابن‌عبدالبر از سوی هموطنان مغربی‌اش ـ که پیرو عقاید دیگر بودند ـ به شدت مورد حمله قرار گرفت.[٢]

سال‌ها بعد، ابوعبدالله ابن‌قیم الجوزیة حنبلی از «دوگونه وحی» با تکیه بر ماهیت همسان کتاب و حکمت سخن گفت. او شاگرد و پیرو تقی‌الدین ابن‌تیمیه[٣] بود که موضع خویش را در این موضوع مانند سایر موارد روشن ساخته است. ابن‌قیم برای اثبات اصالت و وجوب اعتقاد به «عذاب قبر» ـ که در قرآن بدان اشاره‌ای نشده است ـ مجبور شد اهمیت دینی حدیث را به تفصیل بررسی کند؛ چرا که تنها در احادیث از این مفهوم آخرتی سخن گفته شده است. در پایان، وی سخن خود را در باب «دوگونه وحی» چنین به پایان می‌رساند: «این یکی از آموزه‌های اساسی است که همة مسلمانان واقعی بر آن اجماع دارند و تنها کسانی که نمی‌توان مسلمانشان دانست، این حقیقت را انکار می‌کنند. پیامبر٦ خود فرمود کتاب و چیزی همانند آن به من داده شده است: و إنِّی أوتِیتُ الکِتَابَ و مِثلَهُ معه».[٤] می‌بینیم ابن‌عبدالبرّ اصطلاح «اجماع الامة» را برای اعتقاد به «دوگونه وحی» به کار می‌برد.

به هرحال، آنچه ذکر شد، نفی قاطعانة هرگونه مصدر فقهی غیر قرآنی را شبیه به مثناة یهود در اسلام اثبات می‌کند و نشان می‌دهد در مراحل نخستین تکوین اسلام، آهنگ پذیرش چنین عقیده‌ای اصلاً وجود نداشته است.

کتابنامه

ـ تاريخ الرسل و الملوك، تحقيق: م. خ. دخويه، لايدن، ١٨٧٩ ـ ١٩٠١م.

ـ تاج العروس، مرتضي زبيدي، بولاق، ١٣٠٦ ـ ١٣٠٧ق.

ـ تهذيب الأسماء و اللغات، نووي، تصحيح: فرديناند وستنفلد، گوتينگن، بي‌جا، بي‌تا.

ـ جامع بيان العلم و فضله، ابن‌عبدالبر نمري، تحقيق: احمد المحساني، قاهره، ١٣٢٠ق.

ـ الجامع الصحيح، بجاري، تصحيح: جوينبل و... ، لايدن، ١٨٦٢ ـ ١٩٠٨م.

ـ خطط، مقريزي، قاهره، ١٢٧٠ق.

[١]. سوره نحل، آیه٩١: Gتِبیاناً لِکُلِّ شَیءٍF.

[٢]. و کان تفصیل (در چاپ و سُتِنفلد: تفضیل) بیانه موکولاً إلی النبی.

[٣]. نووی در التهذیب، ص٧١١، سطر ١٢، این رأی را به خطابی بُستی نسبت می‌دهد. دربارة او ر.ک: خزانة الأدب، ج١، ص٢٨٢.

[٤]. ر.ک: مقدمة من بر ابن‌تومرت در زیر:

Ibn Tumert, Le livre de Mohammed ibn Toumert (Algiers, ١٩٠٣), ٢٥-٢٦.