از آنچه گفته شد، برمی‌آید که تاریخ تولد علی بن ابراهیم باید حدود سال ٢٣٠ق، یا اندکی پس از آن باشد؛ البته به نظر می‌رسد که این تاریخ نباید از سال ٢٤٠ق، بیشتر باشد.

تاریخ وفات او نیز معلوم نیست، اما در سال ٣٠٧ق، زنده بوده است. شیخ صدوق از حمزه بن محمد بن احمد بن جعفر روایت کرده که گفته است:

علی بن ابراهیم بن هاشم در سال ٣٠٧ق، خبر داد به ما... .[١]

به نظر می‌رسد که علی بن ابراهیم اندکی پس از این تاریخ وفات یافته است.

درنگی در تفسیر مشهور به تفسیر القمی

کتاب تفسیر القمی ـ که امروزه بدین نام مشهور است ـ از دو بخش اصلی پیوسته به هم شکل یافته است:

١. تفسیر علی بن ابراهیم قمی ـ که اکنون از او سخن می‌گوییم ـ و روایات و اخباري ‌که بخش اعظم آنها را از پدرش روایت کرده است.

این تفسیر را شاگردش ابوالفضل، عباس بن محمد بن قاسم بن حمزة بن امام موسی کاظم٧ روایت کرده است.

٢. روایات شاگردش عباس (که پیش‌تر از او یاد شد) که بیشتر آنها را از احمد بن محمد بن سعید هَمدانی، معروف به ابن‌عُقده (م ٣٣٣ق) به سندش از ابو جارود، زیاد بن منذر، از امام باقر٧ روایت کرده است.

از این عباس در کتاب‌های انساب یاد شده، ولی در کتاب‌های رجالی ذکری از او به میان نرفته است.

یادآور می‌شود که شیخ طوسی جد او، محمد بن قاسم بن حمزة بن موسی علوی٧ را از اصحاب امام هادی٧ به شمار آورده است.[٢]

خلاصة آنچه گذشت، آن است که این تفسیر از دو تفسیر اصلی شکل یافته است: تفسیر علی بن ابراهیم و تفسیر ابو جارود. هر کدام از این دو تفسیر سندی مخصوص به خود دارد که هر کس به این تفسیر رجوع کند، از آن آگاه می‌شود.

علاوه بر این، عباس علوی (شاگرد قمی) در روایتش به ابن‌عقده اکتفا نکرده، بلکه از مشایخ دیگری نیز روایت کرده است؛ از آن جمله:

١. محمد بن جعفر رزاز؛ راوی تفسیر (ابوالفضل، عباس بن محمد) می‌گوید:

حدثنا محمد بن جعفر الرزاز، عن یحیی بن زکریا، عن علی بن حسان، عن عبدالرحمن بن کثیر، عن ابی‌عبدالله٧ فی قوله تعالی: Gمَا أَصَابَ مِن مُصِيَبةٍF[٣]و[٤]

[١]. رجال النجاشی، ش١٠٢٧.

[٢]. عیون اخبار الرضا ٧، ج١، ص٢٩٢، ح٤٣.

[٣]. رجال الطوسی، ص٤٤٤، ش٤١.

[٤]. سوره حدید، آیه٢٢.