كار می‌رفته است. شاهد این سخن، به كار رفتن الفاظی مانند «شیعة آل أبی سفیان» در لسان اهل‌بیت: برای پیروان بنی‌امیه است[١]. بنابراین، نظریۀ بالا گرچه نظری درست است و تکون تشیع به عصر پیامبر بازمی‌گردد؛ ولی بروز اجتماعی آن، به عنوان یک جریان مشخص فکری و سیاسی به مقطع زمانی بعد از رحلت پیامبر برمی‌گردد، به این معنی که ائمه: به تدریج و حسب شرایط جامعه ابعاد مختلف این فکر را تبیین کردند و این گونه نبود که از همان روز نخست همۀ ابعاد فکری و اخلاقی تشیع بر همگان معلوم باشد.

در عین حال، شهر کوفه نخستین شهری است که شیعه و حدیث شیعه در آن پدید آمد. ریشه‌های محبت مردم كوفه به اهل‌بیت پیامبر٦ به پیش از زمان اقامت امیر مؤمنان٧ در كوفه بر می‌گردد. به عقیدۀ أبو زهره شیعه ابتدا در مصر و در عصر عثمان آغاز شد و سپس عراق را فرا گرفت.[٢] بی‌تردید،
وی در این عقیده به استناد شیعه به عبدالله بن سبأ نظر دارد كه نااستواری این رأی در جای خود بحث شده است.

پیش از آغاز حركت شیعه، صحابۀ بزرگی همچون: أبوذر غفاری[٣]، عمار بن یاسر[٤]، مقداد بن عمرو[٥]، و حذیفة بن یمان[٦]، مخالفت خود با عثمان و حمایت از امیرالمؤمنین علی٧ را اعلام كرده بودند. اما پیدایش شیعه در آغاز یك حركت سیاسی و اعتراض آمیز بود كه از كوفه آغاز شد[٧]. بسیاری از یاران نزدیك امیرالمؤمنین علی٧ از پیش از خلافت آن حضرت در كوفه و در زمرۀ معترضان عثمان، و در واقع طالب عدالت بودند. طبری در وقایع سال سی و سوم هجری قمری از نه نفری نام می‌برد كه در كوفه بر عثمان اعتراض داشتند و علیه سعید بن عاص، حاكم كوفه، قیام كردند و وی به دستور عثمان بن عفان آنها را به شام تبعید كرد. برخی از این افراد عبارت بودند از: مالك اشتر نخعی كوفی، صعصعة بن صوحان عبدی، كمیل بن زیاد نخعی و ثابت بن قیس بن مُنقع كه رهبر و سخنگوی آنان مالك أشتر بوده است. سعید برای عثمان نوشت:

گروهی از مردم كوفه بر تو و من عیب وارد می‌كنند و بر دینمان طعن می‌زنند، و می‌ترسم این امر استوار شود و تعدادشان زیاد گردد.

عثمان در جواب نوشت:

آنها را نزد معاویه بفرست، و معاویه در آن زمان حاكم شام بود.

معاویه نیز، پس از مدتی، برای عثمان نوشت:

[١]. المقالات والفرق، ص١٥.

[٢]. تاریخ یعقوبی، ج٢، ص١٢٤.

[٣]. أصل الشیعة وأصولها، ص١٩٢.

[٤]. الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعة، ص٤١ـ ٤٥٢.

[٥]. اللهوف فی قتلي الطفوف، ص٧١.

[٦]. تاریخ المذاهب الإسلامیه، ص٣٢.

[٧]. تاریخ یعقوبی، ج٢، ص١٧١ـ١٧٢.