امروزه این واژه به «مجموع اندیشه‌ها و افکار یک استاد گفته می‌شود که در جمعی نفوذ یافته باشد، یا یک نظر فلسفی و ادبی و جز اینها»[١]. افکار استاد توسط شاگردان مکتب دنبال می‌شود و مجموعاً اندیشه‌های اعضای مکتب جهت‌گیری همسویی داشته و ایدئولوژی مستقل و متفاوت با دیگر اندیشه‌ها پدید می‌آورند. بنابراین، وقتی واژۀ «مکتب» با «حدیث» جمع شد، اندیشه‌های مذکور جهت حدیثی و روایی پیدا می‌کنند و به مجموعۀ اندیشه‌هایی گفته می‌شود که در مبانی، اخذ و نقل حدیث دیدگاهی همسو داشته و ایدئولوژی حدیثی مستقل و متفاوت با دیگر اندیشه‌های حدیثی دارند.

عوامل تشکیل دهندۀ یک مکتب را می‌توان در سه محور کلی بررسی کرد: نخست، مؤسس و آغازگر یک مکتب که می‌تواند فرد یا گروهی همسو در جهتی خاص باشند. مؤسس باید در اندیشه و تأثیرگذاری به اندازه‌ای قوی باشد که دیگر اعضای مکتب را با خود همراه گرداند. محور دوم، شاگردان و رهروان مؤسس مکتب هستند که وظیفۀ نشر افکار مؤسس یا تقویت و دفاع از آن را بر عهده دارند. سومین
محور در یک مکتب، استقبال و پذیرش محیطی است که مکتب در آن شکل می‌گیرد؛ زیرا بدون
استقبال همگانی از یک مکتب، اندیشه‌های اعضا، هرچند پرمایه باشند، راه به جایی نخواهد برد و مکتب
عقیم می‌ماند.

راه دستیابی به یک مکتب، با شناسایی مؤسس و اعضای مهم مکتب آغاز می‌گردد و به تدریج، از طریق گفته‌ها و آثار این افراد می‌توان به اندیشه‌های آنان دست یافت، سپس افکار مشترک در کنار هم گذاشته می‌شود تا ایدئولوژی مکتب فراچنگ آید. بررسی محیطی که مکتب در آن شکل گرفته، و نیز مقایسۀ افکار اعضای مکتب با دیگر مکاتب و اندیشه‌ها، نیز در یافتن مشخصات و ویژگی‌های مکتب حایز اهمیت بسیاری است.

تولّد تشیع در كوفه

كتاب‌هاى لغت، «شیعه» را به معنى پیرو و یاور دانسته‌اند:

شیعة الرجل أى أتباعه و أنصاره؛

شیعۀ مرد یعنى پیروان و یاورانش.[٢]

در قرآن كریم نیز این واژه در این معنا به كار رفته است؛ مثلاً در داستان حضرت موسى ٧ آمده است:

«فَوَجَدَ فِیها رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ»؛[٣]

[١]. معجم رجال الحدیث، ج٧، ص١٤.

[٢] کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث.

[٣]. مجمع البحرین، ج٤، ص١٨؛ تاج العروس، ج١، ص٤٤٥.