نکردهاند که قوم هم همین را میخواستهاند بگویند، بلکه گفتهاند اولی این است که ما مطلب را اینطور بگوییم. شاید خودشان هم توجه داشتهاند که این نظر با آنچه قوم گفتهاند متفاوت است، ولی از باب اینکه دیدهاند حرکت توسطی قوم غیرقابل توجیه است نظر دیگری دادهاند. به هر حال مطلب، مطلب درستی است ولی اینکه حرف قوم این باشد محل اشکال است [١].

این نظریه باطل نشده، مصداقش فرق کرده است. امروز هم اگر ما قائل شدیم که آن ذراتی که جسم را تشکیل میدهد، واحدهای کوچک لایتجزایی هستند که طول و عرض و عمق دارند میتوانیم مثال را روی آن بیاوریم. پس از نظر علمی اینها فرق میکند ولی از نظر فلسفی تنها مصداقش فرق میکند نه اصل مطلب).

«اعتبار» که در اینجا میگوییم اعتبار به معنای قرارداد اجتماعی نیست که منشأ انتزاع ندارد و فقط جعل و وضع است، مثل اعتبار مالکیت. فلاسفه که در باب اعتبارات بحث میکنند چنین اعتباری را نمیگویند. آنها وقتی میگویند «اعتبار» یعنی یک منشأ انتزاعی در اصل تکوین و اصل واقعیت دارد.

جسم، وحدتی در عین کثرت و کثرتی در عین وحدت دارد که هم کثرتش حقیقی است و هم وحدتش؛ وحدتی که با آن کثرت متضاد نیست (بعضی کثرتها با بعضی وحدتها متضادند، ولی بعضی کثرتها با بعضی وحدتها متضاد نیستند).

اگر ما حرکت را از دید کثرت لحاظ کنیم، یک دید است و اگر از دید وحدت لحاظ کنیم دید دیگر است. اگر از دید کثرت ببینیم اجزاء دارد، حدوث و فنا دارد، وجود و عدم دارد که اینها توأم با یکدیگر هستند. ولی از دید وحدت، یک حدوث دارد و یک فنا، چون مجموعش یک واحد بیشتر نیست. در این اعتبار، دیگر ما اول و آخر و وسط نمیبینیم. به این اعتبار، امری میشود که حدوثش به همان حدوث جزء اول است و فنایش به فنای جزء آخر است، چون ما جزء نمیبینیم و این مطلب، مطلب درستی است.
(١). سؤال: طبق مبنای آقای طباطبایی در مورد حرکت قطعی و توسطی آیا میتوان گفت حرکت توسطی در خارج موجود است؟.

استاد: بله، چون حرکت توسطی و حرکت قطعی طبق این مبنا هر دو یک چیز میشوند و تفاوتشان به اعتبار است. همین که ملاحظه حد و کثرت کردید سروکارتان با حرکت قطعی است و وقتی ملاحظه کثرت و حد را نکنید سروکارتان با حرکت توسطی است. این دو جور لحاظ است. همین قدر که حساب جزء اول و جزء وسط و جزء آخر کردیم، باید توجه داشته باشیم سروکارمان با حرکت قطعی است، ولی وقتی که این حرکت را یکجا داریم میبینیم بدون اینکه اجزاء در آن ببینیم، سروکارمان با حرکت توسطی است.

سؤال: این فقط اعتبار است ولی نمیشود دید چون قرار ندارد.

استاد: حرکت یک وحدت واقعی دارد، چه انسانی وجود داشته باشد، چه انسانی وجود نداشته باشد.

«وحدت واقعی دارد» یعنی واقعاً تمامش شیء واحد است، چون وحدت اتصالی مساوی است با وحدت شخصی.