درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢١ - ایرادات سه برهان اول حکما

بحث را میشود کرد که آیا این برهان را فقط درباره حرکات عرَضیه اقامه میکنید یا این برهان درباره حرکت جوهری هم که آن را به یک اعتبار حرکت ذاتی مینامیم صادق است [١]؟ اگر بگویید این برهان درباره حرکت جوهری هم هست، یک بحث با شما داریم و اگر بگویید فقط درباره حرکت عرضی است بحث دیگری داریم. مرحوم آخوند میگوید این برهان موروث از حکماست و [میدانیم که] حکمای قبل فقط قائل به حرکت عرضی بودند. به هرحال اگر مراد از «حرکت» حرکت عرضی باشد جوابش همان است که خود مرحوم آخوند [در جای دیگری] گفته است که حرکات عرضیه معلول جوهر هستند که خود جوهر هم متغیر است.

پس اینکه گفتهاند «لو کان الشیء متحرکاً لذاته لزم اجتماع اجزاء الحرکة لان العلة ثابت فالمعلول ثابت» جوابش این است که این بنا بر نفی حرکت جوهریه است در حالی که بنا بر قول به حرکت جوهریه علت ما متغیر است. پس اینجا جای «علة المتغیر متغیر» است نه جای «علة الثابت ثابت» اگر بگویید که نه، ما بنا بر مبنای مرحوم آخوند بحث میکنیم [و این برهان را در مورد حرکت جوهری هم اقامه میکنیم] میگوییم نقل کلام میکنیم در خود حرکت جوهریه: آیا حرکت جوهریه بینیاز از محرک است یا نه؟ اگر کسی بگوید که [متحرک به حرکت جوهری] بی نیاز از محرک نیست به دلیل اینکه علة المتغیر باید متغیر باشد، جواب این را هم خود مرحوم آخوند داده و در بحث پیش هم عرض کردیم که جعل در اینجا به نحو جعل بسیط است نه جعل تألیفی و در جعل بسیط این ایراد [که علت متغیر باید متغیر باشد] وارد نیست. این بحث باشد برای آینده. به هرحال لااقل به آن شکلی که این برهان موروث از حکماست ایراد وارد است.

اما برهان سوم شما که گفتید حرکت کمال اول است و نیازمند به کمال ثانی است که آن کمال ثانی را حالت ملایم، غایت و یا مطلوب مینامیم، جواب این است که خود شما در تعریفی که از بوعلی سینا آوردید گفتید که مانعی ندارد که مرتبهای از حرکت مطلوب باشد برای مرتبه دیگری از حرکت. طبق تعریفی که شیخ کرد حرکت نیاز دارد به غایتی که به سوی آن متوجه باشد، حال آن غایت، بالقوه باشد یا بالفعل.

خود این آقایان در مورد حرکت فلک میگویند که یک حرکت دائمی است ولی در عین حال این دوام حرکت