عبارت شیخ این است:«و إما فی الخارج فلا یکون لها فی الوجود حصول قائم کما فی الذهن». چرا این کلمه «قائم» را شیخ آورده است و مقصودش چیست؟ مرحوم آخوند میگوید مقصود شیخ را باید اینچنین توجیه کنیم که «حصول قائم» یعنی وجود قار. پس حرکت قطعیه در ذهن قارّ است ولی در خارج وجود قار ندارد. اگر مطلب را به این صورت بگوییم اختلاف ما با شیخ حل میشود، زیرا آن نحو وجودی که ما برای حرکت قطعیه قائل هستیم شیخ آن را انکار نکرده است. درست است که شیخ درباره آن نحو وجودی که ما قبول داریم بحثی نکرده است ولی به هر حال آنچه را که انکار کرده آن مطلبی نیست که ما آن را قبول داریم.

پس این وجه سوم باز وجه احکامی یعنی توجیهی شد.

قرینه ای بر مراد شیخ از نفی حرکت قطعیه

مطلب چهارمی که مرحوم آخوند میگوید باز هم جنبه توجیهی دارد. شیخ مباحث حرکت را در دو مقاله از مقالات فن اول طبیعیات شفا آورده و نسبتاً هم مفصل بحث کرده است [١]. در یک فصل از فصول مقاله اول، بحث حرکت توسطی و حرکت قطعی را طرح کرده که همین بود که خلاصهاش را در اینجا خواندیم. در فصل دیگر که ظاهراً در مقاله بعد از این مقاله است، در باب زمان بحث کرده و در آنجا فصلی درباره شکوک و شبهاتی که در مورد زمان شده است باز کرده است.

مسئله زمان مسئله مشکلی است که حل کردنش چندان ساده نیست. قطعهای از زمان به نام دیروز، پریروز، پارسال یا میلیونها سال گذشته را به صورت یک کشش در نظر خودمان مجسم میکنیم، به صورت کششی که همینطور ادامه دارد و طولانی است و در مورد آینده [نیز آن را مجسم کرده] میگوییم میلیونها سال آینده.

آیا خود این کشش امری است که در خارج وجود دارد؟ ما وجود زمان را چگونه درک کردهایم؟ آیا انسان با چشم زمان را میبیند؟ آیا میتوانیم بگوییم همانطور که ما رنگها، حجمها و شکلها را با چشم خودمان میبینیم زمان را هم میبینیم؟ آیا اگر کسی نابینا باشد احساسی از زمان ندارد؟ نابینایان هم از زمان احساس دارند.

آیا انسان با گوش خود زمان را میشنود، با شامّهاش آن را بو میکند، با ذائقهاش آن را میچشد و با لامسهاش آن را لمس میکند؟!

[١]. در جلسه اول عرض کردیم که قدما عموماً مباحث حرکت را در طبیعیات میآوردند و این مرحوم آخوند بوده که برای اولین بار مباحث حرکت را در الهیات آورده است. [چنانکه قبلًا یادآوری شد نوارهای جلسات اول و دوم درسهای اسفار استاد موجود نیست.]