فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٩٠ - قواعد فقهی (١٠) قاعده «ما يُضمَن» محمد رحمانى

٤.حرف با

از جمله واژه هايى كه درمفهوم قاعده نقش دارد حرف «با» است. بدين منظور يادآورى چند نكته لازم است:

الف) حرف «با» معانى مختلفى دارد كه دو معناى آن با بحث ارتباط دارد:

١. به معناى «فى»(ظرفيت) باشد؛ مانند « جلست بالمسجد» بنابراين، معنا عبارت است از: هرعقدى كه در صحيح آن ضمان است در فاسدش نيز ضمان است. اما نسبت به علت و منشأ ضمان ـ كه عقد است يا قبض و يا عقد و قبض با همديگر ـ چيزى استفاده نمى‌شود.

٢. «با» به معناى سببيت باشد؛ مانند «ضربت زيدا بسوء أدبه» بنابراين، معنا عبارت است از: هرعقدى كه صحيح آن سبب ضمان باشد، فاسدش نيز سبب ضمان خواهد بود.

ب) درباره منشأ ضمان، سه احتمال تصور دارد:

١. منشأ ضمان عقد است و قبض، وفا به عقد است؛

٢. منشأ ضمان قبض است؛

٣. منشأ عقد و قبض است.

اگر«با» به معناى سبب باشد و مراد سببيت تامّ باشد احتمال اوّل تأييد مى‌شود و اگر «با» به معناى سببيت ناقص باشد احتمال سوم درست خواهد بود واگر عقد هيچ گونه تأثيرى در ضمان نداشته باشد احتمال دوم صحيح خواهد بود.

ثمره بحث اين است كه اگر «با» به معناى سببيت تام باشد تمام منشأ ضمان، عقد خواهد بود و قبض مبيع هيچ گونه نقشى نخواهد داشت. دراين صورت به مواردى نقض مى‌شود؛ از جمله: بيع سلم؛ زيرا عقد علت تامه ضمان نيست، بلكه پس از دريافت ثمن، ضمان نسبت به تحويل مثمن درزمان مورد توافق تحقق پيدا مى‌كند و نيز در بيع صرف(طلا و نقره)؛ زيرا تا در مجلس، ثمن و مثمن دريافت نشود ضمان محقق نمى‌شود.

اما اگر«با» به معناى سببيت ناقص باشد چنين نقض‌هايى به قاعده وارد نخواهد شد.