از دیگر منقولات مهم تاریخی المحیط در مجلد دوم، گزارش نسبتاً مفصلی از اختلافات شیعه پس از شهادت امام حسن‌عسکری ٧ آورده است. البته وی همچنان که خود نیز اشاره می‌کند، در اوایل مجلد اول المحیط نیز درباره اختلاف شیعه پس از شهادت امام عسکری ٧ بحث کرده بود و استاد رحمتی نیز در مقاله سابق‌الذکر خود آن بخش را از مجلد اول به تفصیل گزارش کرده‌اند، ولی با مقایسه مطالب وی در آن‌جا با آنچه در این مجلد دوم آورده است، روشن می شود که گزارش وی در این‌جا هر چند اشتراکاتی با بخش پیشین دارد، ولی دارای فواید و داده‌هایی تاریخی است که در آن بخش دیده نمی‌شود. گزارش وی به این شرح است:

فصل: فأمّا ما یتعلّق بروایة الولادة [٢٨٠] فقد روینا في أول هذه المقالة قول الناصر للحقّ ٧ و ذکر بعض الأشراف [٢٨١] أنّ الحسن العسکري مضی مصیباً طاهراً في سنة سبع[٢٨٢] و خمسین و مأتین [٢٨٣] و صلّی علیه أبوعیسی المتوکل و حضر جنازته خلق کثیر و لم‌یخلف من الورثة إلّا أخاه و أمّه و ادّعت بعض جواريه الحمل فبقيت معدّلة [٢٨٤] أربع سنين فلم‌يظهر بها حبل [٢٨٥] و لا ولد، فسلّم المیراث لجعفر و هذا میراث الحسن بالعراق و الحجاز في ید ولد [٢٨٦] جعفر و في أثناء هذه الأيام انتدب رجل سمّان يعرف بالعمري[٢٨٧] فادّعى أن للحسن ابنا و أنه قد وكّله، و ساعده على ذلك طائفة من جملة هؤلاء الحشوية و اعتزل عن جملته أكثر فقهاء القطعيّة في ذلك الزمان مثل الحسن بن علي بن فضال[٢٨٨] و محمد بن علي بن

[٢٨٠] . مراد، ولادت امام زمان ٧ است.

[٢٨١] . دور می‌نماید که عبارت «ذکر بعض الأشراف» از کتاب ناصر اطروش برگرفته شده باشد. به نظر می‌آید مراد یا شخصیتی ناشناخته و متقدم بر نویسنده المحیط است که وی با واسطه از آن نقل می‌کند و یا یکی از معاصران اوست. ولی با توجه به ادامه گزارش و سیاق مطالب، این اندازه قطعی به نظر می‌رسد که سخنان یاد‌شده از کتاب این«بعض الأشراف» نقل می‌شود و وی به قرینه گزارش یاد‌شده و به‌ویژه بخش پایانی آن، بی‌گمان غیر امامی و به احتمال بسیار زیدی مذهب بوده است.

[٢٨٢] . در نسخه چنین خوانده می‌شد و احتمال «تسع» با توجه به نوع رسم‌الخط نسخه، بسیار ضعیف است.

[٢٨٣] . این تاریخ نادرست است و تاریخ صحیح شهادت حضرت امام عسکری ٧ سال ٢٦٠ قمری است. (ر. ک: کمال‌الدین، ص ٤٣).

[٢٨٤] . در نسخه ما: «معبدة» آمده که خطاست.

[٢٨٥] . در نسخه ما: «حمل» است.

[٢٨٦] . درنسخه ما: «ولده» آمده که نادرست است .

[٢٨٧] . مراد، جناب عثمان بن سعید العمري ; است که نایب اول امام زمان ٧ و از برجستگان جامعه شیعه بودند.

[٢٨٨] . در نسخه ما: «فضل»آمده، ولی عبارت المحیط نادرست است، زیرا حسن بن علی بن فضال سال‌ها پیش از آغاز غیبت صغری در سال ٢٢٤ قمری درگذشته بود (رجال النجاشی، ص ٣٦ ). شخص مورد نظر، پسر وی علی بن حسن بن علی بن فضال است که از فقهای مشهور شیعه و فطحی‌مذهب بود و پس از شهادت امام عسکری ٧ امامت جعفر را پذیرفت (ر .ک: مکتب در فرایند تکامل، ص ١٥٩ و منابع یادشده).