اسلام برای برخی تکالیف عبادی، کفاره و قضا تعیین كرده است. براي برخي از عبادات نيز شرايط ويژه‌اي قرار داده است. اين‌ها نشانة اهميت آن عبادت و تلاش دين براي به كمال رساندن آن است؛ برای مثال، شارع زمينه‌اي فراهم كرده تا هيچ كس از درك فضيلت غسل جمعه محروم نشود؛ لذا اين امكان را قرار داده كه از ظهر پنج‌شنبه تا غروب جمعه، اين غسل با نيت ادا و در غير اين زمان با نيت قضا انجام شود.[٣٩٦] یا براي برخي از اعمال، کفاره تعيين كرده تا جبران كوتاهي در عمل باشد؛ مانند قربانی‌نکردن- برخی از حجاج با شرایط خاص- در حج که عوض آن باید ده روز را به عنوان کفاره روزه گرفت.[٣٩٧] دربارة اعتكاف نيز راه‌هايي براي درك فضيلت آن و راه‌هايي براي جبران بطلان آن در نظر گرفته شده است كه در ادامه، نمونه‌هایی از آن‌ها بررسی می‌شود.

l. نمونة اول: کفارة ظِهار برای ابطال اعتکاف

کسی که در حال اعتکاف، جماع کند علاوه بر بطلان اعتکافش باید کفاره هم بدهد. در برخی از روایات آمده: اگر معتکف در ماه رمضان در روز با همسرش جماع کند، باید هم كفارة اعتكاف را بدهد و هم كفارة افطار روزة ماه رمضان را پرداخت كند.[٣٩٨] برای چنین عملی، کفارة ظهار تعیین شده است که عبارت است از: آزاد کردن یک بنده، یا شصت روز روزه گرفتن و یا اطعام شصت فقیر که به صورت ترتیبی باید انجام شود.[٣٩٩] يكي از روايات اين موضوع را كليني چنين آورده است:

عَنْ زُرَارَةَ قَالَ :سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ‌عَنِ الْمُعْتَكِفِ يُجَامِعُ أَهْلَهُ؟ قَالَ: إِذَا فَعَلَ فَعَلَيْهِ مَا عَلَى الْمُظَاهِر؛[٤٠٠] زراره نقل می‌کند: که از امام‌باقر٧ از حکم معتکفی که با همسرش نزدیکی کند، سؤال پرسیدم؛ حضرت فرمودند: اگر این کار را انجام داد، هرچه بر

[٣٩٦]. شرایع‌الاسلام، ج١، ص٣٦.

[٣٩٧]. فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ، (بقره١٩٦)؛ ( ر.ک: کافی، باب صوم المتمتع اذا لم‌یجد الهدی، ج٤، ص٥٠٦).

[٣٩٨]. ر.ک: الفقیه، ج٢، ص١٨٨‌.

[٣٩٩]. ر.ک: جواهرالكلام، ج‌٣٣، ص١٦٩.

[٤٠٠]. کافی، ج٤، ص١٧٩.