حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٣٥ - گونهپژوهی پژوهشهای فقهالحدیثی خاورشناسان
خاورشناسان، براي پژوهشگران و مراكز تحقيقاتي جهان اسلام، ضرورتي علمي و پژوهشي است و در پيشبرد طرحهاي حديثپژوهي، راهگشاست. گاه آگاهي از موضوعات همايش پژوهشي خاورشناسان، شبهات و تازههاي نشر آنان، ممكن است در ذهن پژوهشگرِ مسلمان بارقههايي ايجاد كند و او را به كاويدن مسئله و يافتن پاسخي درست و منطقي، به تكاپو وادارد. همچنين آگاهي از ميراث حديثپژوهي غربيان، ضمن افزايش دامنة دانستههاي تخصصي پژوهشگران مسلمان، ميتواند از انتشار شبهات كاذب علمي در سطح جامعة دانشگاهي، پيشگيري كند. پژوهشگران علوم حديث، اگر از مسئلهها و شبهههاي حديثي رايج در ميان خاورشناسان آگاهي داشته باشند، در پاسخ به آنها گامهاي مؤثري برخواهند داشت؛ نه آنكه شبهة مذكور، در سطح جامعة آكادميك ما فراگير شده باشد، ولي جامعة پژوهشي ما از اصلِ صورت مسئله نيز بياطلاع باشد و در مقام داوريِ ديرهنگام هم، با توجيه كمبود فرصت يا فقدان امكانات پژوهشي لازم، نتواند موضع منطقي در مقابله با آن اتخاذ كند. البته اين نكته بدان معنا نيست كه همه پژوهشهاي حديثي خاورشناسان، آكنده از شبههافكني و غرضورزي است، بلكه مخاطب سخن در اينجا، تنها آثار جريان استشراق علمي[٥٠] است كه مبتني بر روش منطقي و اصول علمي، پژوهشهاي حديثي خود را سامان داده است؛ نه ديگر جريانهاي انحرافي استشراق، كه به گونهاي در خدمت منافع غيرعلمي و سياسي بوده و به دنبال شبههافكني در جهان اسلام هستند[٥١].
نوشتار حاضر قصد دارد ديدگاههاي مهم و برتر خاورشناسان، دغدغهها و پيشفرضهاي آنان در مطالعات فقهالحدیثی را بشناساند و زمينه را براي ارزيابي و سنجش آنها فراهم سازد. با درنگ در عناوين و شمارگان مقالات غربيان ميتوان گفت، مطالعات فقهالحديثي پس از بررسيهاي تاريخي، دومين عرصة حضور آنان در حديثپژوهي به شمار ميآيد و علاقهمندان متعددي از خاورشناسان را به خود جلب كرده است. البته خاورشناسان به مباحث عام و نظري فقهالحديث، همچون اصول و قواعد فهم حديث، منبعشناسي فقهالحديث و... چندان نپرداختهاند، لكن در فقهالحديثِ موضوعي شاهد تنوع و تكثر مقالات آنان هستيم. موضوعات مورد مطالعة آنان را در گرايش فقهالحديث ميتوان به زيرشاخههاي ذيل تقسيم كرد:
الف) فقه و حقوق.
ب) قرآنپژوهي؛ احاديث تفسيري.
ج) سيرهپژوهي؛ پيامبر٩، صحابه و معصومان.
د) كلام و عقايد؛ احاديث اعتقادي، فرق و مذاهب، آثار روايي كلامي.
ح) حديث و جامعهشناسي.
اينك به بررسي نگاشتههای فقهالحدیث خاورشناسان در عرصه فقه و حقوق ميپردازيم.
فقه و حقوق
موضوعات و مسائل فقه و حقوق اسلامي، يكي از عرصههاي جدّي حضور خاورشناسان در مطالعات شرقشناسي است كه پيشينهاي ديرين و كهن داشته و
[٥٠]. ScientificORIENTALISM .
[٥١]. بنگريد: شرقشناسی؛ افترائاتالمستشرقينعليالاسلامعرضو نقد؛ مستشرقون (سياسيون، جامعيون، مجمعيون)، ص ٢٥٢.