بصائرالدّرجات في علوم آل محمد٦ يكي از كتب کهن روايي مهمّ شيعي در قرن سوم است كه در بردارنده احاديث فراواني در باب فضایل، مناقب و علوم اهل‌بيت: است. يكي از شاگردان صفّار، «محمد بن حسن بن ولید»، معروف به ابن‌ولید اجازة نقل اين كتاب را به شاگردان خود نمي‌داده و در اصطلاح این کتاب را، استثنا کرده است، این نکته که در رجال نجاشی آورده شده، سبب گردیده که برخی با استفاده از عبارت نجّاشی؛ بر این کتاب خُرده گرفته و علّت آن را، غلو و زیاده‌گویی در شأن ‌اهل بیت: بدانند.

در اين نوشتار، منشأ اصلي اين اشكال، مفهوم غلوّ از دیدگاه ابن‌وليد و هم‌چنین پاسخ برخي مقالات در این موضوع، نقد و ارزيابي گردیده است. نگارنده با اثبات مفهوم استثنا در نگاه ابن‌ولید، معنای واقعی آن را بیان کرده که در این میان، استثنا به معنای سلب كلي و حُكم نمودن به نفي و نادرستي آن نيست؛ بلکه توقف و امري همراه با احتياط است.

كليدواژه‌ها: محمد بن حسن صفّار، بصائرالدرجات، محمد بن حسن بن وليد، مستثنیات ابن‌ولید، غلوّ.

[١٥٨] دانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب قم و مدرس مرکز تخصصی علوم حدیث.