حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٧٩ - استثنای ابنوليد و تأثير آن در اعتبار بصائرالدرجات
مقدمه
خصوصیت ويژة بصائرالدّرجات[١٥٩] همان بحث علوم اهلبيت: است كه در ميان كتب متقدمان، كتابي با اين مزيّت و به صورت مجزا وجود ندارد يا حداقل امروزه به دست ما نرسيده است.
یکی از اصحاب امام حسن عسكري٧، به نام محمد بن حسن صفّار قمي١ (متوفاي٢٩٠ ق) اين كتاب را حدود ١١٠٠سال پيش در قم نوشته و از همان زمان به بعد مورد استفادة محدثان و دانشمندان بزرگ شيعي قرار گرفت؛ محدثان بزرگي همچون شيخ كليني، شيخ صدوق و شيخ مفيد از آن بهرهمند شدند و جزء منابع برخي جوامع روايي بزرگ شيعه، همچون الكافي، وسائلالشيعه و بحارالأنوار قرار گرفت. امروزه نیز برخي مستشرقان و محققان، مانند آندره نيومن[١٦٠] و امير معزّي در مورد آن تحقيقاتي انجام دادهاند.
يكي از اشكالاتي كه در مورد اين كتاب مطرح شده اين است كه يكي از سرشناسترين شاگردان صفّار، يعني محمد بن حسن بن وليد، معروف به ابنولید كه شيخ قميها و استاد شيخ صدوق بوده است، اجازة نقل اين كتاب را به شاگردان خود نميداده و در اصطلاح علم رجال، آن را استثنا ميكرده است كه از آن مطالبي نقل نکنند. برخي همچون پدر علامه مجلسي، دليل اين امر را زيادهگويي و غلوّ در مورد اهلبيت: ميدانند. به خاطر جايگاه خاصي كه اين كتاب در ميان مجامع علمي دارد، منشأ این اشکال و جواب آن و همچنین خُردهگيريهاي برخي مقالات كه
[١٥٩] . در نسخههايي كه از بصائرالدرجات وجود دارد و نگارنده نيز در تصحيح اين كتاب از آن استفاده کردهام، اين نام روي صفحات نخست آن نوشته شده است؛ حال آنكه كتاب براي نخستين بار با عنوان: «بصائرالدرجات في فضائل آلمحمّد» با تحقيق آقاي محسن كوچهباغي و بعد از آن با عنوان: «بصائرالدرجات الكبري في فضائل آلمحمّد:» با تحقيق آقاي سيدمحمد معلم به چاپ رسيده است. شایان ذكر است، كه عنوان اصلي كتاب كه در كتب رجالي نيز ثبت شده است، «بصائرالدرجات» است و هيچ قيد اضافي در ادامة آن نیست. این امر ممكن است به دو جهت باشد: يا اينكه كتب رجال به نام بصائرالدرجات اكتفا کرده و قيد اضافي آن را ذكر نكرده باشند و يا اينكه قيد اضافي از ناحية كاتبان اضافه شده باشد؛ كه البته اين احتمال كمي بعيد است.
[١٦٠]. استاد مطالعات اسلامي و ايراني در دانشگاه ادينبرگ انگلستان، در فصل پنجم كتاب:The formative period of twelver Shiesm-Hadith as discourse between Qum and Baghdad. (دوران شكلگيري شيعة اثنيعشري- «حديث» گفتمانِ قم و بغداد) به طور مفصل دربارة بصائرالدرجات سخن ميگويد و روايات آن را بهوسيلة آمار بررسي میکند. حجة الاسلام سيد صادق حسينياشكوري این کتاب را در سال ١٣٨٣ ترجمه کرد و با عنوان مدرسه قم و بغداد چاپ شد.