اعتکاف را فراموش نکرده‌ام، اما از پدرم شنیدم که از جدّم رسول خدا ٩ نقل ‌کرد که فرمود: کسی که براي برآورده‌كردن نياز برادر مسلمانش تلاش کند، مانند آن است كه نُه‌هزار سال خداوند را عبادت کرده باشد، در حالی که روزهایش را روزه و شب‌هایش را به عبادت گذرانده است.[٣٥٢]

اين سيرة معصومان٨ نشان مي‌دهد که اسلام در کنار عبادات فردی، تکالیف اجتماعی را نیز قرار داده است که در بسیاری از موارد تكاليف اجتماعي بر عبادات فردی برتري دارد.

٧. پیشینة اعتکاف در اسلام و ادیان گذشته

در همة ادیان گذشتة، عبادتي اعتکاف‌گونه وجود داشته است. آية ١٢٥ سورة «بقره» نشان مي‌دهد كه در شریعت حضرت‌ابراهیم ٧ اعتكاف- با شرايط خودش- وجود داشته و خداوند به ابراهیم و اسماعیل ٨ امر می‌کند که بیت‌الله را برای معتکفان تطهیر و آماده کنند.[٣٥٣] طبرسی ; در شرح حال حضرت سلیمان ٧ نیز آورده است: «سلیمان ٧ در مسجد بیت‌المقدس به مدّت یک سال تا دو سال و یک ماه تا دو ماه، کمتر و یا بیشتر معتکف می‌شد».[٣٥٤]

هم‌چنین قرآن سخناني دربارة عبادات طولانی‌مدت حضرت‌موسی ٧ در کوه طور دارد و از آن، با عبارت «میقات» یاد كرده و مي‌فرمايد:

وَ واعَدْنا مُوسى‌ ثَلاثينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ ميقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعينَ لَيْلَةً[٣٥٥]- و با موسى براى عبادتى ويژه و دريافت تورات ‌سى شب وعده گذاشتيم و آن را با افزودن‌ ده شب كامل كرديم. پس ميعادگاه پروردگارش به چهل شب پايان گرفت.[٣٥٦]

از اعتكاف پيامبر ٩ پيش از رسالت نيز گزارش‌هايي وجود دارد. ابن‌بطریق در کتاب العمده، دربارة اعتکاف ایشان در غار حرا می‌نویسد:

[٣٥٢]. الفقیه، ج٢، ص١٨٩، ح٢١٠٨.

[٣٥٣]. بقره، آیة ١٢٥.

[٣٥٤]. «إن سليمان ٧ كان يعتكف في مسجد بيت‌المقدس السنة و السنتين و الشهر و الشهرين و أقل و أكثر ...» (مجمع البیان، ج٨، ص٦٠١).

[٣٥٥]. اعراف، آیة ١٤٢.

[٣٥٦]. در ترجمة‌ آیات قرآن، از ترجمة استاد حسین انصاریان بهرمند شدم.