مادة «عکف» در نُه آیه‌ از قرآن به ‌صورت‌های مختلف به ‌کار رفته که در هفت آيه[٣٦٣] معنای لغوی اعتکاف، يعني «ملازمت» با زيرشاخه‌هايش مورد نظر است؛ امّا آیات ١٢٥ و ١٨٧ سوره «بقره» مربوط به اعتکاف عبادی اسلام است. مؤلف بحارالانوار نیز در ابتدای باب اعتکاف فقط این دو آیه را آورده و در ذیل آن‌ها روایات را مطرح کرده است.[٣٦٤] خداوند متعال در آیه ١٢٥ سوره «بقره» مي‌فرمايد:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ اَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهيمَ مُصَلًّى وَ عَهِدْنا إِلى‌ إِبْراهيمَ وَ إِسْماعيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْعاكِفينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ؛ و به ابراهيم و اسماعيل سفارش كرديم كه خانه‌ام را براى طواف‌كنندگان، اعتكاف‌كنندگان، ركوع‌كنندگان و سجده‌گزاران [از هر آلودگى ظاهرى و باطنى‌] پاكيزه كنيد.

شیخ طوسی در کتاب التبیان فی تفسیرالقرآن، ذيل کلمة «عاکفین» چهار احتمال را بیان می‌کند[٣٦٥] که در نهايت «مقیمین بحضرته» را بر احتمالات دیگر برتري داده و علت آن را تبادر این معنا از لفظ مي‌داند. بنابراين، از ديدگاه شيخ طوسي مراد از معتكفان در اين آيه همان افرادی هستند که در اطراف کعبه به عمل عبادي اعتكاف مشغولند. ابن‌جریر طبری در جامع‌البیان «عاكفين» را به كساني كه در بيت‌الله الحرام مي‌نشينند و طواف و نمازي به جاي نمي‌آورند، معنا كرده است.[٣٦٦] مراد وي از عبارت «بغیر طواف و لا صلاة» آن است كه نيت اين معتكفان، طواف و نماز طواف نيست، بلكه هدفشان التزام به مسجدالحرام است.

برخی منظور از «عاکفین» را مجاوران و اهالی مکه دانسته‌اند.[٣٦٧] درنقد این سخن باید گفت، آيه مذكور چند عبادت را در كنار هم آورده كه عبارتند از: طواف،

[٣٦٣]. حج، آیة ٢٥؛ فتح، آیة ٢٥؛ اعراف، آیة ١٣٨؛ طه، آیة ٩٧؛ انبیاء، آیة ٥٢؛ طه، آیة ٩١؛ شعراء، آیة ٧١.

[٣٦٤] . بحارالانوار، ج٩٤، ص١٢٨.

[٣٦٥]. «و قوله: «و العاكفين» هاهنا قيل فيه اربعة أقوال: الاول: قال عطا و اختاره الجبائي: انهم المقيمون بحضرته. و الثاني: قال مجاهد و عكرمة: انهم المجاورون. و الثالث: قال سعيد بن جبير و قتادة: انهم أهل البلد الحرام. و الرابع: قال ابن عباس: هم المصلون. و الاول أقوى، لأنه المفهوم من اطلاق هذه اللفظة (التبيان في تفسير القرآن، ج‌١، ص ٤٥٤).

[٣٦٦]. «و أولى هذه التأويلات بالصواب ما قاله عطاء، و هو أن العاكف في هذا الموضع المقيم في البيت مجاورا فيه بغير طواف و لا صلاة، لان صفة العكوف ما وصفنا من الإقامة بالمكان» (جامع‌البيان، ج١، ص٧٥١ ).

[٣٦٧] . التبيان في تفسير القرآن، ج‌١، ص٤٥٤؛ به نقل از: سعید بن جبیر و قتاده.