را زیرمجموعه منابع لغت به‌حساب آورد و از زیرمجموعه دانش‌های حدیثی نیز خارج نمود؛ همانطور که دیگر منابع لغت مانند کتاب ‌العین را، که کارایی‌شان در فهم حدیث بیشتر از منابع غریب ‌الحدیث است، زیرمجموعه دانش‌های حدیثی به‌حساب نمی‌آوریم.

سیر حدیث‌پژوهی و بررسی دقیق یک روایت

حال که عناوین دانش‌های حدیثی شیعه، بیان و رسالت هر یک در مسیر حدیث‌پژوهی تبیین گردید، لازم است ترتیب بهره‌برداری از این دانش‌ها در مسیر بررسی دقیق یک حدیث نیز بیان گردد. سیر ذیل، تا حدودی گویای این مسیر است:

پس از مواجهه با حدیث، بررسی «منبع حدیث» و ارزیابی آن بر اساس محورهای شش‌گانه، اولین گام پژوهش است تا دستیابی ما را به صحیح‌ترین متن حدیث میسّر نماید. ارزیابی راویان حدیث به‌منظور احراز صدور سندی روایت با استفاده از «دانش رجال» و توجه به جایگاه ارزیابی منبع حدیث، مرحله بعدی است. طی مراحل فهم حدیث با استفاده از راهکارهای دانش «فقه‌ الحدیث»، ما را به معناشناسی متن حدیث و کشف مدلول واقعی کلام، رهنمون می‌شود. پس از فهم کامل و دقیق متن حدیث و عرضه آن بر معارف مسلّم بر اساس محورهای دانش «نقد الحدیث»، به احراز صدور متنی روایت و کشف حجیت آن حدیث با بهره‌گیری از قواعد این دانش و همچنین سازوکار دانش «درایة ‌الحدیث» می‌پردازیم. توجه به سرنوشت حدیث مورد نظر و منبع آن در دوره‌ها و حوزه‌های حدیثی مختلف و نوع نگرش محدّثان و شروحی که بر آن نگاشته‌اند، می‌تواند در همه مراحل فوق، قابل استفاده و تأثیرگذار باشد. پس از طی مراحل فوق، حدیث آماده عمل و التزام است.

مراحل فوق را می‌توان به این شکل ترسیم نمود:

منبع‌شناسی ß رجال ß فقه ‌الحدیث ß نقد ‌الحدیث ß درایة ‌الحدیث (مصطلح) ß عمل

البته باید توجه شود که اجرای مراحل حدیث‌پژوهی، همیشه به‌شکل فوق نیست و در برخی روایات و منابع حدیثی، در وجود یا تقدم و تأخر دانش‌ها، تغییراتی حاصل می‌شود.

و در پایان...

مسیری که این نوشتار جهت معرفی دانش‌های حدیثی طی نمود، بر اساس سیر منطقی دستیابی تا فهم حدیث تنظیم شده و متفاوت با سیر مطالعاتی دانش‌های حدیثی خواهد بود. ترتیب پرداختن و مطالعه دانش‌های حدیثی بر اساس سه مؤلفه: علاقه، هدف و