بنابراین، واژه «ارتدّ» در لغت دارای یک اصل، به‌معنای برگشت بوده و در قرآن و احادیث، گاهی معنای لغوی آن اراده شده و گاهی به‌معنای «برگشت از دین» که مصداقی از معنای لغوی بوده، استعمال شده است.

٢. دیدگاه عالمان در تبیین معنای حدیث

بهره‌گرفتن از بیانات علما برای تبیین و توضیح معنای حدیث، تأثیر فراوانی در فهم بهتر معنای حدیث دارد. در این بخش ابتدا به بیان دیدگاه عالمان شیعه و سپس عالمان اهل‌سنّت پرداخته می‌شود.

١-٢. عالمان شیعه

در میان عالمان شیعه چهاردیدگاه دربارۀ معنای روایت گفته شده است که عبارتنداز:

اول؛ حمل روایت بر مبالغه:[٣٠٨] آنچه در روایات به‌عنوان ارتداد جمیع صحابه یا ارتداد به‌طور مطلق آمده واجب است حمل بر مبالغه شود؛ زیرا تعداد کسانی که بعد از رسول اکرم(ص) ثابت‌قدم ماندند کم بودند و بسیاری از آن‌ها که دوری از حق یا تزلزل داشتند، به‌طرف حق برگشتند.[٣٠٩]

این دیدگاه قابل پذیرش نیست؛ زیرا روایات ارتداد دارای متن‌های فراوان، منحصر در اعداد معیّنی مانند سه یا چهار یا هفت بوده که این اعداد هیچ‌گاه برای مبالغه به‌کار نمی‌رود.

دوم؛ وفا ننمودن به عهد:[٣١٠] این‌گونه روایات از نظر سندی و دلالی قابل پذیرش نیستند؛ زیرا اکثر سندهای روایت ضعیف بوده و مضمون روایت هم با شأن و جایگاه صحابه سازگاری ندارد و نهایت چیزی که در حق این روایات می‌توان پذیرفت این است که مراد از «ارتداد» در اینجا گمراهی و ضلالت نبوده، بلکه عدم وفا به عهدهایی است که از آن‌ها گرفته می‌شد و مهم‌ترین آن‌ها غدیر بود.[٣١١]

بخش اول این دیدگاه قابل پذیرش نیست؛ زیرا در بخش بررسی صدوری گفته شد، بیشتر سندهای روایت معتبر است؛ اما بخش دوم که مراد از ارتداد را وفا ننمودن به عهد‌های گرفته

[٣٠٧]. در اسلام، مرتد دارای دو نوع ملّی و فطری بوده و برای هریک احکام جداگانه‌ای ذکر شده است؛ (ر.ک: المبسوط فی فقه الامامیه، ج٧، ص٢٨٢).

[٣٠٨]. شیخ حسین بن عبدالصمد عاملی پدر شیخ بهایی (متوفای ٩٨٤ هـ ق).

[٣٠٩]. وصول الاخیار الی اصول الاخبار، ص١٦٥.

[٣١٠]. آیت الله جعفر سبحانی.

[٣١١]. أضواء على عقائد الشیعة الإمامیة، ص٥٢٣- ٥٢٧.