ورود هيئت‌هاى رسمى در پوشش فرستاده ويژه، نماينده منطقه‌اى، كنسول يا سفير و يا در پوشش غيررسمى بازرگان، سيّاح و مبلغ، براى بررسى محيطى، برقرارى ارتباط، عقد قرارداد و ايجاد دفترِ منافع آغاز شد. اين‌گونه اقدامات براى ايجاد پايگاه، كسب اطلاعات، سازماندهى منابع و شبكه‌هاى نفوذى در مرحله ورود و ايجاد جاى پا صورت گرفت.

دولت‌هاى اروپايى در قرن گذشته با بهره‌گيرى از ضعف و نيازهاى سلسله‌هاى صفويه، افشاريه، زنديه، قاجاريه و پهلوى توانستند عوامل خود را در ايران مستقر و منافع بلند مدت خود را تأمين كنند، به گونه‌اى كه حتى حضور خارجيان و ارتباط با آنان اقدامى مثبت و سازنده براى حفظ سلطنت تلقى مى‌شد.

پس از گذشت دوران نفوذ و استقرار قدرت‌هاى بزرگ و شكست ايران در جنگ‌هاى سيزده ساله با روسيه، و تحميل قراردادهاى گلستان و تركمانچاى و از دست دادن بخش‌هايى از كشور در منطقه قفقاز، زمينه براى سلطه و قدرت‌نمايى روس و انگليس و با شدت كمترى فرانسه و عثمانى فراهم گرديد. در چنين وضعيتى اين رويكرد در سياست داخلى و خارجى كشور شكل گرفت كه ايران به تنهايى قادر به دفاع از موجوديت، تماميت ارضى و حفظ استقلال خود نيست و بهتر است با كمك بعضى از دولت‌ها، در مقابل بعضى ديگر ايستادگى و از خود دفاع كند و اين رويكرد وسيله‌اى براى توجيه پذيرش سلطه قدرت‌هاى استعمارى شد.

فروش كشور به خارجيان و وابسته شدن به آنها و تكيه بر كمك و نظر آنها موضوعى عادى و قابل قبول گرديد! و عوامل و منابع قدرت‌هاى استعمارى، تعيين‌كننده سياست‌هاى دولت‌هاى قاجار شد، به گونه‌اى كه به علت ضعف، بى‌لياقتى و ناآگاهى دولتمردان قاجار، نفوذى‌هاى خارجى حتى در امور خانوادگى آنان دخالت مى‌كردند. كاپيتولاسيون‌[١] حيثيت و منافع ملى ايران و مردم را از بين برد و عوامل خارجى و وابستگان آنها چنان رفتار مى‌كردند كه حتى در مستعمرات خود نيز امكان چنين رفتار گستاخانه‌اى را نداشتند.

[١].

١. ..

قراردادهايى كه به موجب آن شهروندان يك دولت در قلمرو دولت ديگر از نظر امور حقوقى و كيفرى تابع قوانين كشور خود باشند