(وَ اللَّيْلِ وَ ما وَسَقَ) كلمه وسق فعل ماضى است، و معناى جمع شدن چند چيز متفرق را مى‌دهد، مى‌فرمايد به شب سوگند، كه آنچه در روز متفرق شده جمع مى‌كند، انسانها و حيوانها كه هر يك به طرفى رفته‌اند، در هنگام شب دور هم جمع مى‌شوند.

بعضى‌[١] هم كلمه وسق را به معناى طرد گرفته، آيه را چنين معنا كرده‌اند: به شب سوگند كه ستارگان را از خفاء به ظهور مى‌اندازد .

(وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ) يعنى به قمر سوگند، وقتى كه نورش جمع مى‌شود، نور همه اطرافش بهم منضم مى‌شود، و به صورت ماه شب چهارده درمى‌آيد.

[معناى آيه:(لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ)]

(لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ) اين آيه جواب همه سوگندهاى قبلى است، و خطاب در آن به مردم است، و كلمه طبق به معناى چيزى و يا حالى است كه مطابق چيز ديگر و يا حال ديگر باشد، چه اينكه يكى بالاى ديگرى قرار بگيرد و چه نگيرد، (بلكه پهلوى هم باشند) و به هر حال منظور مراحل زندگى است كه انسان آن را در تلاشش به سوى پروردگارش طى مى‌كند، مرحله زندگى دنيا و سپس مرحله مرگ و آن گاه مرحله حيات برزخى، (و سپس مرگ در برزخ و هنگام دميدن صور) و در آخر انتقال به زندگى آخرت و حساب و جزا.

و اين سوگندها هم تاكيد مضمون‌(يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ ...) و آيات بعد است كه خبر از بعث مى‌دهد، و هم زمينه‌چينى است براى آيه‌(فَما لَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) كه از در تعجب و به منظور توبيخ مى‌فرمايد: پس چه مى‌شود ايشان را كه ايمان نمى‌آورند؟ و هم براى آيه‌(فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ ...) كه مشتمل است بر تهديد و بشارت.

و در اين آيه اشاره‌اى است به اينكه مراحلى كه انسان در مسيرش به سوى پروردگارش طى مى‌كند، مراحلى مترتب و با يكديگر متطابق است.

(فَما لَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ وَ إِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لا يَسْجُدُونَ) گفتيم: اين استفهام براى برانگيختن تعجب شنونده از ايمان نياوردن كفار و توبيخ خود كفار است، و به همين جهت مناسب بود كه از خطاب آيه قبل تركبن به غيب فما

[١] مجمع البيان، ج ١٠، ص ٤٦١.