ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٢٥٨ - مراد از اختلاف مشركين در باره معاد

اعتقادات حق و اعمال صالح، و جزاى كفر و جرائم عملى، و اگر در سوره به صفات يوم الفصل پرداخته تبعى و به قصد ثانوى بوده، و غرض اولى بدان متعلق نشده.

علاوه بر اين، مراد از افرادى كه از يكديگر تساؤل مى‌كرده‌اند- به بيانى كه گذشت- مشركين بوده‌اند، كه صانع و ملائكه را قبول داشتند، و ما وراى آن را يعنى رسالت و قيامت و بهشت و دوزخ را منكر بودند.

[مراد از اختلاف مشركين در باره معاد]

(الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ)- مشركين در اصل انكار معاد متفق بودند، اختلافشان تنها در طرز انكار آن بوده، بعضى آن را محال مى‌دانستند و به خاطر محال بودنش منكر بودند، هم چنان كه از سخنى كه قرآن كريم از ايشان حكايت كرده اين معنا استفاده مى‌شود، و آن سخن اين است:(هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى‌ رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ)[١]، بعضى ديگر آن را محال نمى‌دانستند، بلكه تنها به نظرشان بعيد مى‌رسيده، از اين جهت انكارش نموده، به حكايت قرآن مى‌گفتند:(أَ يَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَ كُنْتُمْ تُراباً وَ عِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ)[٢]، بعضى هم نه آن را محال مى‌دانستند، و نه بعيد مى‌شمردند، بلكه انكارشان از اين جهت بود كه در آن شك داشتند، هم چنان كه آيه زير كه مى‌فرمايد:(بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها)[٣]، با وضع آنان تطبيق مى‌كند. بعضى هم يقين بدان داشتند، و ليكن از در عناد منكر آن مى‌شدند كه جمله‌(بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ)[٤] حكايت حال ايشان است.

و آنچه از آيات سه‌گانه اول سوره و بعد آن به دست مى‌آيد اين است كه وقتى از قرآن شنيدند كه در انذار و تهديد ايشان سخن از روز قيامت و جزا و يوم الفصل مى‌آورد، برايشان گران آمده، شروع كرده‌اند از يكديگر بپرسند كه اين چه خبر عجيبى است، كه تا كنون به گوش ما نخورده؟ و چه بسا به خود رسول خدا ٦ رجوع كرده و يا از مؤمنين مى‌پرسيدند كه روز قيامت چيست و چه خصايصى دارد، و چه وقت واقع مى‌شود؟

[١] آيا شما را رهنمايى بكنم به مردى كه به شما خبر آورده كه بعد از آنكه به كلى متلاشى شديد دوباره با خلقتى جديد موجود مى‌شويد. سوره سبأ، آيه ٧.

[٢] آيا به شما وعده مى‌دهد كه وقتى مرديد و خاك و استخوان گشتيد دوباره از خاك خارج مى‌شويد؟ هيهات، هيهات كه چه وعده‌اى دور و بعيد به شما مى‌دهد. سوره مؤمنون، آيه ٣٥ و ٣٦.

[٣] نكند علم ايشان به آخرت كامل است، نه، بلكه در مورد آن در شك هستند. سوره نمل، آيه ٦٦.

[٤] ولى آنها در سركشى و فرار از حقيقت لجاجت مى‌ورزند. سوره ملك، آيه ٢١.