ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٧ - مقصود از توصيف خداى تعالى به ذى المعارج

براى آن عذاب داشته باشد، از ناحيه غير خدا نيست. البته احتمال هم دارد كه متعلق به كلمه عذاب باشد، و فرموده باشد: عذابى از ناحيه خداى ذى المعارج . و كلمه معارج جمع معرج است كه مفسرين آن را به آلت صعود يعنى نردبان معنا و به مقامات ملكوت كه فرشتگان هنگام مراجعه به خداى سبحان به آن عروج مى‌كنند تفسير كرده‌اند[١]. جمله بعد هم كه مى‌فرمايد:(تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ ...) معارج را به همين معنا تفسير كرده، پس خداى سبحان معارجى از ملكوت و مقاماتى از پايين به بالا دارد كه هر مقام بالاتر، از مقام پايين‌تر خود شريف‌تر است، و ملائكه و روح هر يك بر حسب قربى كه به خدا دارند در آن مقامات بالا مى‌روند، و اين مقامات حقايقى ملكوتى هستند، نه چون مقامات دنيا وهمى و اعتبارى.

[مقصود از توصيف خداى تعالى به ذى المعارج ]

بعضى‌[٢] از مفسرين گفته‌اند: مراد از معارج، درجاتى است كه اعتقادات حقه و اعمال صالحه به حسب اختلاف ارزشهايش بدان مقامات بالا مى‌روند، هم چنان كه خداى تعالى فرموده:(إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ)[٣]، و نيز فرموده:(وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى‌ مِنْكُمْ)[٤].

بعضى‌[٥] ديگر گفته‌اند: مراد از معارج، مقامات قربى است كه مؤمنين، با ايمان و عمل صالح خود به آن مقامات ارتقا مى‌يابند، هم چنان كه خداى تعالى فرموده:(هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ)[٦]، و نيز فرموده:(لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ)[٧]، و نيز فرموده:(رَفِيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ)[٨].

و ليكن حق مطلب آن است كه برگشت دو وجه اخير به همان وجه اول است، و درجات ياد شده همانطور كه گفتيم واقعيت‌هاى خارجى هستند، نه چون مقامات دنيايى كه‌

[١] تفسير فخر رازى، ج ٣٠، ص ١٢٢.

[٢] روح المعانى، ج ٢٩، ص ٥٦.

[٣] عقايد حقه كه موجودات پاك خدايند به سوى او بالا مى‌روند، و عمل صالح در بالا رفتن آنها كمك مى‌كنند. سوره فاطر، آيه ١٠.

[٤]( گوشت و خون قربانيها به خدا نمى‌رسد) ليكن تقواى شماست كه به او مى‌رسد. سوره حج، آيه ٣٧.

[٥] روح المعانى، ج ٢٩، ص ٥٦.

[٦] مؤمنين نزد خدا درجاتى هستند و خدا بدانچه مى‌كنيد دانا است. سوره آل عمران، آيه ١٦٣.

[٧] ايشان نزد پروردگارشان درجات و مغفرت و رزقى كريم دارند. سوره انفال، آيه ٤.

[٨] خداى تعالى رفيع الدرجات و صاحب عرش است. سوره مؤمن، آيه ١٥.