بعضى‌[٢] ديگر ما قدم را اموالى دانسته‌اند كه صاحبش در راه خدا انفاق كرده، و ما أخر را عبارت از اموالى دانسته‌اند كه براى ورثه گذاشته. و همه اين وجوه از فهم بدور است.

[مراد از اينكه انسان بر نفس خود بصيرة است‌]

(بَلِ الْإِنْسانُ عَلى‌ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَ لَوْ أَلْقى‌ مَعاذِيرَهُ) كلمه بل كه در مقام اعراض استعمال مى‌شود، در اين آيه از مطلب قبل اعراض كرده كه مى‌فرمود(يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ ...) و كلمه بصيرت به معناى رؤيت قلبى و ادراك باطنى است، و اطلاق اين بصيرت بر خود انسان يا از باب زيد عدل است مى‌باشد، و يا تقدير آن الانسان على نفسه ذو بصيرة است.

بعضى‌[٣] از مفسرين گفته‌اند: مراد از بصيرت حجت است، هم چنان كه در آيه‌(ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ بَصائِرَ)[٤] به اين معنا آمده، و انسان هم خودش حجتى است عليه خودش، در آن روز وقتى بازجويى مى‌شود، و از چشم و گوش و دلش سؤال مى‌شود، همان چشم و گوش و حتى پوست بدنش و دو دست و دو پايش به سخن آمده، عليه او شهادت مى‌دهند، هم چنان كه درباره مورد سؤال قرار گرفتن گوش و چشم و دل فرموده:(إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا)[٥] و در مورد شهادت دادن گوش و چشم و پوست فرموده:(شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ)[٦]، و در باره سخن گفتن دست‌ها و شهادت دادن پاها فرموده:(وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ)[٧](وَ لَوْ أَلْقى‌ مَعاذِيرَهُ)- كلمه معاذير جمع معذرت است، و معذرت آن است كه موانعى را كه نگذاشته كارى را انجام دهى ذكر كنى.

و معناى آيه اين است كه انسان صاحب بصيرت بر نفس خويش است، و خود را بهتر از هر كس مى‌شناسد، و اگر با ذكر عذرها از خود دفاع مى‌كند، صرفا براى اين است كه‌

[١] مجمع البيان، ج ١٠، ص ٣٩٥.

[٢] ( ٢ و ٣) تفسير ابى السعود، ج ٩، ص ٦٦.

[٣] ( ٢ و ٣) تفسير ابى السعود، ج ٩، ص ٦٦.

[٤] اين آيات را جز پروردگار آسمانها و زمين براى روشنى دلها نفرستاده. سوره اسراء، آيه ١٠٢.

[٥] همانا گوش و چشم و دلها همه مسئولند. سوره اسراء، آيه ٣٦.

[٦] گوش و چشم و پوست بدنهايشان بر جرم و گناه آنها گواهى مى‌دهند. سوره فصلت، آيه ٢٠.

[٧] و دستهايشان با ما سخن گويد و پاهايشان به آنچه كرده‌اند گواهى دهد. سوره يس، آيه ٦٥.