يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٦٢ - ٩٤- عالم برزخ چيست و زندگى برزخى چگونه است؟

بعضى از محققان آن را تشبيه به وضع روح در حالت خواب كرده‌اند كه در آن حال ممكن است با مشاهده نعمتهائى براستى لذت ببرد و يا بر اثر ديدن مناظر هولناك معذب و متألم شود آنچنان كه گاه واكنش آن در همين بدن نيز ظاهر مى‌شود، و به هنگام ديدن خوابهاى هولناك، فرياد مى‌كشد، نعره مى‌زند، پيچ و تاب مى‌خورد، بدن او غرق عرق مى‌شود.

حتى بعضى معتقدند كه در حال خواب به راستى روح با قالب مثالى فعاليت مى‌كند و حتى بالاتر از آن معتقدند كه ارواح قويه در حال بيدارى نيز مى‌تواند همان تجرد برزخى را نيز پيدا كند، يعنى از جسم جدا شده و با همين قالب مثالى به ميل خود، و يا از طريق خوابهاى مغناطيسى در جهان سير كند و از مسائلى با خبر گردد [١]

بلكه بعضى تصريح مى‌كنند كه قالب مثالى در باطن بدن هر انسانى هست، منتها به هنگام مرگ و آغاز زندگى برزخى جدا مى‌شود و گاه در همين زندگى مادى دنيا نيز امكان جدائى- چنانكه گفتيم- براى او حاصل مى‌شود.

حال اگر تمام اين مشخصات را براى قالب مثالى نپذيريم اصل مطلب را نمى‌توان انكار كرد چرا كه در روايات بسيارى به آن اشاره شده و از نظر دليل عقل نيز هيچ‌گونه مانعى ندارد.

ضمناً از آنچه گفتيم پاسخ اين ايراد روشن شد كه بعضى مى‌گويند: اعتقاد به جسد مثالى مستلزم اعتقاد به مسأله تناسخ است، چرا كه تناسخ چيزى جز اين نيست كه روح واحد منتقل به جسمهاى متعدد گردد.

[١]- مرحوم علامه مجلسى ضمن بيان اين مطلب در بحار الانوار تصريح مى‌كند كه تشبيه حالت برزخ به حالت رؤيا و خواب در بسيارى از اخبار وارد شده، و حتى امكان دارد نفوس قويه عاليه داراى جسدهاى مثالى متعددى باشند، و به اين وسيله رواياتى كه مى‌گويد: امامان نزد هر كس در حال جان دادن حاضر مى‌شوند نياز به توجيه و تفسيرى نخواهد داشت (بحار الأنوار ج ٦ ص ٢٧١).