يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٥١ - ٩١- اجل مسمّى (حتمى) و معلّق (غير حتمى) يعنى چه؟

مبتلا شدن به اعتيادات مختلف و يا دست زدن به خودكشى يا ارتكاب گناهان خيلى زودتر از آن مدت بميرد، مرگ را در صورت اول اجل حتمى و در صورت دوم اجل غير حتمى مى‌نامند.

و به تعبير ديگر اجل حتمى در صورتى است كه ما به مجموع‌ علل تامه‌ بنگريم و اجل غير حتمى در صورتى است كه تنها مقتضيات‌ را در نظر بگيريم.

با توجه به اين دو نوع «اجل» بسيارى از مطالب روشن مى‌شود، از جمله اينكه در روايات مى‌خوانيم صله رحم عمر را زياد و يا قطع رحم عمر را كم مى‌كند (منظور از عمر و اجل در اين موارد اجل غير حتمى است).

و يا اينكه در آيه‌اى مى‌خوانيم‌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ: «هنگامى كه اجل آنها فرا رسد نه ساعتى به عقب مى‌افتد و نه جلو» [١]

در اينجا منظور از اجل همان مرگ حتمى است.

بنابراين آيه مزبور تنها مربوط به موردى است كه انسان به عمر نهائى خود رسيده است، و اما مرگهاى پيش رس را به هيچ وجه شامل نمى‌شود.

و در هر صورت بايد توجه داشت كه هر دو اجل از ناحيه خدا تعيين مى‌شود يكى بطور مطلق و ديگرى به عنوان مشروط و يا معلق، درست مثل اينكه مى‌گوئيم:

اين چراغ بعد از بيست ساعت بدون هيچ قيد و شرط خاموش مى‌شود و نيز مى‌گوئيم اگر طوفانى بوزد بعد از دو ساعت خاموش خواهد شد، در مورد انسان و اقوام و ملتها نيز چنين است مى‌گوئيم خداوند اراده كرده است كه فلان شخص يا ملت پس از فلان مقدار عمر بطور قطع از ميان برود و نيز مى‌گوئيم اگر ظلم و ستم و نفاق و تفرقه و سهل انگارى و تنبلى را پيشه كنند در يك سوم آن مدت از بين خواهند رفت، هر دو اجل از ناحيه خدا است يكى مطلق و ديگرى مشروط.

از امام صادق عليه السلام در ذيل آيه فوق چنين نقل شده كه فرمود: هما اجلان اجل‌

[١]- اعراف آيه ٣٤.