و القدرة والبقاء» ؛ [١] يعنى بشناس نفس خود را موصوف به كمال ضعف و عجز و فنا و حضرت ما را موصوف به كمال قوّت و قدرت و بقا هم مشعر بدين مقصود است و ارادت [٢] نفس ناطقه را نيز جهتى هست ، چنان كه بيايد ، إن شاء اللّه تعالى! و مراد از معرفت ، نه معرفت استدلالى است ؛ چه علم هر كس به ذات خود ، بديهى است و اگر برين وجه موصل به معرفت ذات بودى ، ديگر امر به معرفت نشدى و نيز علم جزئى موصل نمى تواند بود ، و اگر آن چنان استدلال ، مُراد بود [٣] كه از ممكنات بر واجب مى نمايند ، چون هر شخصى فردى است از افراد ممكن و استدلال به وجود فردى كافى بوَد ، ترجيح من غير مرجّح ، لازم آيد ؛ بلكه مراد ، معرفت كشفى و شهودى است و بى شك ، اين معرفت است كه مؤدّى به معرفت ذات مى گردد و تحقيق اين مسئله آن است كه حكمت بالغه الهى ـ جلّ شأنه ـ چون مقتضى اسما و صفات نامتناهى بوَد ، انشاى مراتب كلّيه و ايجاد مظاهر جزئيه غير متناهيه نمود ، تا هر يكى از اين مراتب و مظاهر ، مظهر اسمى از اسماى كليه و جزئيه گردند و احكام و سلطنت آن اسم كه مدبّر و ربّ آن مرتبه است ، در آن مظهر به تمام و كمال ، ظهور يابد و موجودات ، هر يكى مظهر بعضى از اسمايند و مظهر جميع اسماى الهيّه و صفات كماليه ، ذات انسان است كه آخر مراتب تنزّلات و نهايت ظهورات و علّت غايى موجودات و اكمل و اتمّ مخلوقات وانموذج جميع عوالم كلّيه و مرآت تمامى مصنوعات الهيّه است ، چنانچه در حديث اوّل ، توضيح اين معنى شده . [٤]

نظم

تو را از دو گيتى برآورده اندبه چندين ميانجى بپرورده اند نخستين فطرت ، پسينِ [٥] شمارتويى ، خويشتن را به بازى مدار [٦] پس انسان را معرفت تامّ به نفس خويش ، وقتى حاصل گردد كه اطّلاع بر جميع

[١] . در مآخذ حديثى نيافتيم .[٢] . ف: اراده .[٣] . ف: ـ بود .[٤] . ف: شده اند .[٥] . ف: ـ پسين .[٦] . ف: + اى سعادتمند .