به نور عقل ، توان در طريق جان رفتنبه پاى وهم ، در اين راه كى توان رفتن به عقل ، ره برو از حس ببر كه [١] جايز نيستيقين گذاشتن و در پى گمان رفتن [٢] ز آفتاب خرد ذرّه اى طلب كه بدوتوان فراز مه و مهر آسمان رفتن و مر اين عقل را اسامى بسيار است ، چون عقل هيولانى و عقل نظرى و عقل عملى و عقل مكتسب و عقل منفعل و عقل فعّال و عقل كّل و جوهر مفارق و نور و [٣] قلب ـ كه بعضى از حكما [٤] آن را نفس ناطقه خوانند ـ و نفس [٥] و روح و [٦] قلب و لوح و قلم و امثال آن [٧] چنانچه [٨] گفته اند كه: «للعقل ألف اسم ، و لكلّ اسم ألف اسم» ؛ ليكن ورود كثرت اسامى بر حقيقت اين غريزه به حسب ظهور كثرت آثار و نتايج آن است و تنوّع اعتبارات به سبب اختلاف خصوصيّات [٩] و قابليّات . و چون بيان عقل در كتب مبسوطه مشروحا مذكور است در اين محل ، همين قدر ، ايماى بدان كافى بود . امّا ببايد دانست كه از فحاوى احاديث [١٠] سيّد المرسلين و آثار و اخبار اكابر دين كه در باب عقل وارد است چنان فهم مى شود كه كمال و نقصان عقل به كثرت و قلّت خوف است از عذاب خداى و تدبّر در اوامر و نواهى الهى و مواظبت طاعات و عبادات و اجتناب از معاصى مهلكات كما قال عليه السلام : «أتمّكم عقلاً ، و أشدّكم [للّه ] خوفا ، و أحسنكم في ما اُمر به و نهي عنه نظرا» [١١] چه هر كو به نور عقل در امور و احوال عالم نظر

[١] . م: ـ كه .[٢] . ف: ـ به عقل ره برو ... گمان رفتن.[٣] . ف: ـ و .[٤] . ف: ـ از حكما .[٥] . ف: ـ و نفس .[٦] . ف: ـ و .[٧] . م: آنچه .[٨] . ف: چنان كه .[٩] . ف: + و قابليّات خصوصيات .[١٠] . ف: + جناب .[١١] . مجمع البيان ، ج ١٠ ، ص ٦٩ ؛ المحجة البيضاء ، ج ١ ، ص ١٧٢.