جسمانى و اكتساب سعادت نعيم روحانى به معونت غريزه عقل است و علامت كمال عقل ، آن است كه عاقل ، عواقب امور را مشاهده نمايد و در سعادت نعيم درجات روحانى و لذّت دولت قرب جوار حضرت صمدانى عز و جل تأمل كند و از فضيحت و گرفتارى حجاب [١] حرمان ابدى و خسران سرمدى «و من يُضلِلْ فاُولئك هم الخاسرون » [٢] برانديشد و به قوت عزم ، راه سعادت اخروى را از خار موانع شهوات نفسانى و غبار مشتهيات [٣] جسمانى پاك كند و عقيله عقل را در عقال امر حق كشد و طريق اتقى را مسلوك دارد كه «العاقل هو المتّقي» [٤] و چون اين غريزه قوّتى است كه آماده مى گرداند نفس انسان را از براى درك معقولات پس امتياز انسان از ساير حيوانات به همين تواند بود . و اميرالمؤمنين على ـ كرّم اللّه وجهه ـ فرمود كه: «العقل عقلان مطبوع و مسموع» [٥] . از مطبوع ، مراد اين غريزه است و از مسموع ، آن كه از نقصان به كمال رسد و هر عاقلى را از بدو ظهور آثار نور اين جوهر شريف كه سن تميز است تا به حدّ وقوف كه اربعين است به واسطه مرور ازمان و ملاحظه وقايعِ آن ، ترقّى است از ضعف به قوّت و از نقصان به كمال و چون تفاوت درجات خلق در قلّت و كثرت خطا و اصابت و كياست و بلادت و استعداد ادراكات ، امرى است به غايت واضح فرمود كه: «ولا ينفع المسموع إذا لم يكن مطبوعا» [٦] كه هرگاه در اصل فطرت و جبلت قصورى باشد ، به قدر آن امتياز حاصل گردد و اگر مطلقا مسلوب العقل بود او را از استفادت [٧] بهره اى [٨] نباشد و تزكيه و تهذيب ، او را مفيد نبود .

[١] . ف: ـ حجاب .[٢] . سوره اعراف ، آيه ١٧٨ .[٣] . ف: مشتبهات .[٤] . نهج السّعادة ، ج ٨ ، ص ١٧٥ .[٥] . المحجة البيضاء ، ج ١ ، ص ١٨٨ .[٦] . نهج البلاغة ، ص ٥٣٤ (حكمت ٣٣٨): «العلم علمان ، مطبوع و مسموع ، ولا ينفع المسموع إذا لم يكن المطبوع» .[٧] . ف: استفاده .[٨] . ف: بهره .