ميزان الحكمه
 
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص

ميزان الحكمه - المحمدي الري شهري، الشيخ محمد - الصفحة ٥٤٩

١٩٠٣٨.الإمامُ عليٌّ عليه السلام : إنّ المَكرَ و الخَديعَةَ في النّارِ ، فكونوا مِن اللّه ِ عَلى وَجَلٍ و مِن صَولَتِهِ على حَذَرٍ... . [١]

١٩٠٣٩.عنه عليه السلام : لَولا أنّ المَكرَ و الخَديعَةَ في النّارِ لَكُنتُ أمكَرَ العَرَبِ . [٢]

١٩٠٤٠.عنه عليه السلام : لَولا أنّ المَكرَ و الخَديعَةَ في النّارِ لكُنتُ أمكَرَ النّاسِ . [٣]

١٩٠٤١.عنه عليه السلام : لولا أنّي سَمِعتُ رسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يقولُ : إنّ المَكرَ و الخَديعَةَ و الخيانَةَ في النّارِ ، لكُنتُ أمكرَ العَرَبِ . [٤]

١٩٠٤٢.عنه عليه السلام: لَولا التُّقى كُنتُ أدهَى العَرَبِ . [٥]

بيان :

قال المجلسيّ رضوان اللّه عليه ـ بعد نقل الحديثِ ١٩٠٤٠ ـ : «بيان : في القاموس : المكر : الخديعة ، و قال : خدعه ـ كمنعه ـ خَدعا و يُكسَر : خَتَله ، و أراد به المكروه من حيث لا يعلم ، كاختدعه فانخدع ، و الاسم الخديعة . و قال الرّاغب : المكر صَرف الغير عمّا يقصده بحيلة ، و ذلك ضربان : مكر محمود ؛ و هو أن يتحرّى بذلك فعلَ جميل ، و على ذلك قال اللّه عَزَّ و جلَّ : «و اللّه ُ خَيرُ الماكِرينَ» [٦] ، و مذموم؛ و هو أن يتحرّى به فعلَ قبيح ، قال تعالى : «و لا يَحيقُ المَكْرُ السَّيِّئُ إلاّ بأهْلِهِ» ، و قال في الأمرَين: «و مَكَروا مَكْرا و مَكَرْنا مَكْرا و هُمْ لا يَشْعُرونَ» . [٧] و قال بعضهم : من مكر اللّه تعالى إمهال العبد و تمكينه من أعراض الدُّنيا ، و لذلك قال أمير المؤمنين عليه السلام : من وُسّع علَيهِ دُنياهُ و لم يَعلمْ أنّهُ مُكِرَ بهِ فَهُو مَخدُوعٌ عن عَقلهِ ، و قال : الخداع إنزال الغير عمّا هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه . انتهى . و في المصباح : خدعته خدعا فانخدع ، و الخِدع بالكسر اسم منه ، و الخديعة مثله ، و الفاعل خدوع مثل رسول ، و خداع أيضا و خادع ، و الخُدعة بالضم ما يخدع به الإنسان مثل اللعبة لما يلعب به . انتهى . و ربّما يفرّق بينهما حيث اجتمعا بأن يراد بالمكر احتيال النفس و استعمال الرأي فيما يراد فعله ممّا لا ينبغي ، و إرادة إظهار غيره ، و صرف الفكر في كيفيّته ، و بالخديعة إبراز ذلك في الوجود و إجراؤه على من يريد ، و كأنّه عليه السلام إنّما قال ذلك لأنّ النّاس كانوا ينسبون معاوية لعنه اللّه إلَى الدّهاء و العقل ، و ينسبونه عليه السلام إلى ضعف الرأي ، لِما كانوا يرون من إصابة حيل معاوية المبنيّة علَى الكذب و الغدر و المكر ، فبيّن عليه السلام أنّه أعرف بتلك الحيل منه، و لكنّها لمّا كانت مخالفة لأمر اللّه و نهيه فلذا لم يستعملها ، كما روى السيّد رضى الله عنه في «نهج البلاغة» عنه صلوات اللّه عليه أنّه قال : «و لَقد أصبَحنا في زَمانٍ اتَّخَذَ أكثَرُ أهلِهِ الغَدرَ كَيْسا ، و نَسَبَهُم أهلُ الجَهلِ فيهِ إلى حُسنِ الحِيلَةِ ، مالَهُم قاتَلَهُمُ اللّه ُ ؟ ! قد يَرى الحُوَّلُ القُلَّبُ وَجهَ الحِيلَةِ ، و دُونَهُ مانِعٌ مِن أمرِ اللّه ِ و نَهيِهِ ، فيَدَعُها رأيَ العَينِ بعدَ القُدرَةِ علَيها، و يَنتَهِزُ فُرصَتَها مَن لا حَريجَةَ لَهُ في الدِّينِ» . و الحريجة التّقوى ، و قال بعض الشّرّاح في تفسير هذا الكلام : و ذلك لجهل الفريقين بثمرة الغدر ، و عدم تمييزهم بينه و بين الكَيْس ، فإنّه لمّا كان الغدر هو التفطّن بوجه الحيلة و إيقاعها علَى المغدور به ، و كان الكيس هو التفطّن بوجه الحيلة و المصالح فيما ينبغي ، كانت بينهما مشاركة في التفطّن بالحيلة و استخراجها بالآراء ، إلاّ أنّ تفطّن الغادر بالحيلة التي هو غير موافقة للقوانين الشرعيّة و المصالح الدينيّة ، و الكيس هو التفطّن بالحيلة الموافقة لهما ، و لدقّة الفرق بينهما يلبّس الغادر غدره بالكيس و ينسبه الجاهلون إلى حسن الحيلة كما نسب ذلك إلى معاوية و عمرو بن العاص و المغيرة بن شعبة و أضرابهم ، و لم يعلموا أنّ حيلة الغادر تخرجه إلى رذيلة الفجور ، و أنّه لا حسن لحيلة جرّت إلى رذيلة ، بخلاف حيلة الكيس و مصلحته فإنّها تجرّ إلَى العدل . انتهى . و قد صرّح عليه السلام بذلك في مواضع يطول ذكرها، و كونه عليه السلام أعرف بتلك الاُمور و أقدر عليها ظاهر؛ لأنّ مدار المكر علَى استعمال الفكر في درك الحيل ، و معرفة طرق المكروهات ، و كيفيّة إيصالها إلَى الغير على وجه لا يشعر به ، و هو عليه السلام لسعة علمه كان أعرف النّاس بجميع الاُمور . و المراد بكونهما في النّار كون المتّصف بهما فيها ، و الإسناد علَى المجاز» . [٨]

١٩٠٣٨.امام على عليه السلام : نيرنگ و حيله گرى در آتشند. پس از خداوند عزّ و جلّ و از يورش او بر حذر باشيد...

١٩٠٣٩.امام على عليه السلام : اگر نبود كه مكر و خدعه در آتشند، هر آينه من مكّارترين عرب بودم.

١٩٠٤٠.امام على عليه السلام : اگر نبود كه نيرنگ و فريبكارى در آتشند، بى گمان من مكّارترين مردم بودم.

١٩٠٤١.امام على عليه السلام : اگر نبود كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمايد: نيرنگ و فريب و خيانت در آتشند، هر آينه من نيرنگ بازترين عرب بودم.

١٩٠٤٢.امام على عليه السلام : اگر تقوا در ميان نبود، من از همه عرب ها حيله گرتر بودم.

توضيح:

مرحوم مجلسى ـ رضوان اللّه عليه ـ در توضيح حديث شماره ١٩٠٤٠ مى نويسد: در قاموس آمده است كه: مكر يعنى خدعه و ف��يب و گفته است كه خَدَعَهُ، مانند مَنَعَهُ، خَدعاً و خِدْعاً، يعنى او را فريفت و خواست به طورى كه نفهمد به او گزندى برساند. مانند اختدعه فانخدع (يعنى او را فريفت، پس او فريب خورد) و اسم از اين كلمه «خديعه» است. راغب مى گويد: مكر، يعنى برگرداندن كسى از قصدش با حيله و نيرنگ و آن دو گونه است: مكر پسنديده و آن در جايى است كه هدف از زدنِ رأىِ كسى، كارى نيك باشد؛ به همين معناست آيه «و خداوند بهترين مكر كنندگان است» و مكر ناپسند و نكوهيده و آن در جايى است كه هدف، كارى زشت و ناپسند باشد. خداوند متعال مى فرمايد: «و مكر بد جز [دامن ]صاحبش را نگيرد» و درباره هر دو مورد مى فرمايد: «آنان مكر كردند و ما نيز مكر كرديم و خبر نداشتند». بعضى گفته اند: از مكر خداوند متعال اين است كه به بنده مهلت مى دهد و متاع دنيا را تحت اختيارش مى گذارد. به همين سبب است كه امير مؤمنان عليه السلام مى فرمايد: كسى كه دنيايش بر او توسعه يابد و نداند كه اين مكر خدا نسبت به اوست، عقلش فريب خورده است. راغب مى گويد: «خِداع» به معناى منصرف كردن كسى است از هدفش با ترفند و اظهار كردن خلاف آنچه در دل مى پروراند. پايان سخن راغب. در مصباح آمده است: خَدَعْتُه خدعاً فانخَدَعَ، خِدْع ـ به كسر خاء ـ اسم آن است و خديعه نيز مانند آن [اسم ]مى باشد. اسم فاعل آن خَدوع است بر وزن رسول. خداع و خادع نيز اسم فاعلند. خُدعه ـ به ضم خاء ـ چيزى را گويند كه انسان به وسيله آن فريب مى دهد. مانند لُعْبَه يعنى وسيله بازى. پايان سخن مصباح . گاهى ميان مكر و خدعه، وقتى در كنار هم استعمال شوند، فرق گذاشته مى شود. به اين ترتيب كه مراد از مكر، انديشيدن حيله و استعمال فكر در كارى كه شايسته نيست انجام شود و قصدِ نشان دادن غير آن و مصروف كردن فكر در چگونگى آن است و مراد از خدعه، به كار بستن آن انديشه در خارج و پياده كردن آن درباره شخص مورد نظر است. ظاهراً حضرت از اين رو آن سخن را فرموده كه مردم معاويه ـ عليه اللعنه ـ را به ذكاوت و خردمندى نسبت مى دادند و آن حضرت را به سست انديشى؛ چرا كه مى ديدند حيله هاى مبتنى بر دروغ و خيانت و حقّه بازى معاويه مؤثّر مى افتد. لذا امام عليه السلام توضيح مى دهد كه وى اين ترفندها و حيله هاى معاويه را كاملاً مى شناسد، اما چون برخلاف اوامر و نواهى خدا مى باشد، از آنها استفاده نمى كند. چنان كه سيّد رضى ـ رضى اللّه عنه ـ در نهج البلاغه از امام على ـ صلوات اللّه عليه ـ روايت مى كند كه فرمود: «ما در زمانه اى به سر مى بريم كه بيشتر مردم آن غدّارى و خيانت را زيركى مى دانند و افراد بى خبر و نادان، اين عدّه را به خوش فكرى نسبت مى دهند. آنها را چه مى شود! خدايشان بكشد! گاه باشد كه مرد آزموده و دانا به زير و زبر امور، در هر موردى حيله و نيرنگ آن را مى داند، ولى اوامر و نواهى خدا مانع مى شود و با آن كه مى داند و مى تواند اين حيله ها را به كار بندد، اما آنها را رها مى كند. ليكن كسى كه در دين هيچ حريجه و پروايى ندارد، فرصت را براى به كار بستن اين ترفندها و نيرنگ ها غنيمت مى شمرد». «حريجه» [يا پروا، در اين كلام امام] به معناى تقواست. بعضى شارحان در تفسير اين جمله حضرت گفته اند: علّتش اين است كه هر دو گروه از نتيجه خيانت و غدّارى بى خبرند و آن را از كياست و زيركى تميز نمى دهند؛ زيرا غدر، پى بردن به راه چاره و پياده كردن آن درباره شخصى است كه نسبت به او غدر مى شود و كياست عبارت از پى بردن به راه چاره و مصالح در مواردى است كه درست و رواست. بنا بر اين، غَدر و كياست، در امر پى بردن به چاره و بيرون كشيدن راه چاره ها از طريق فكر و انديشه مشترك هستند، منتها شخص غدر كننده چاره گرى هايش بر خلاف قوانين شرعى و مصالح دينى است و شخص با كياست و زيرك، چاره هايى كه با شرع و مصالح دينى سازگار باشد مى انديشد. به دليل تفاوت ظريف و باريكى كه ميان اين دو واژه وجود دارد، شخص غدّار، غدر و مكر خود را در لباس كياست و ذكاوت در مى آورد و افراد نادان و بى خبر هم او را به خوش فكرى نسبت مى دهند؛ چنان كه معاويه و عمرو عاص و مغيرة بن شعبه و همپالكى هاى آنها را به دهاء و ذكاوت نسبت داده اند. در صورتى كه نمى دانند حيله گرىِ شخص غدّار و حقّه باز او را به سوى رذيله گناه مى كشانَد و نقشه كشى و حيله اى كه به رذيلت منجر شود، نيك و پسنديده نيست؛ برخلاف چاره گرى و مصلحت انديشى شخص با كياست و زيرك كه به عدالت مى كشاند، پايان سخن اين شارح. حضرت در چندين جا، كه ذكر آنها به درازا مى كشد، به اين مطلب تصريح فرموده است و اين كه امام عليه السلام به اين كارها [حيله گرى و ترفند ]آشناتر و در به كار بستن آنها تواناتر بوده، مطلبى است آشكار؛ زيرا محور مكر و نيرنگ عبارت است از به كار گرفتن فكر براى رسيدن به حيله ها و نقشه ها و شناخت راه هاى آسيب زدن و نحوه پياده كردن آنها درباره كسى، بى آن كه وى متوجّه شود و پيداست كه امام عليه السلام به دليل دانش گسترده اش، هر چيزى را بهتر از هر كسى مى شناخت. و اما مراد از اين كه مكر و خدعه در آتشند، يعنى افراد داراى اين صفات در آتش هستند و اسناد، مجازى است.


[١] تحف العقول : ١٥٤ .[٢] ثواب الأعمال : ٣٢٠/٢.[٣] الكافي : ٢/٣٣٦/١.[٤] ثواب الأعمال : ٣٢٠/٣.[٥] تحف العقول : ٩٩.[٦] آل عمران : ٥٤ و الأنفال : ٣٠ .[٧] النمل : ٥٠ .[٨] بحار الأنوار : ٧٥/٢٨٦.