نقش عوامل مادى و معنوى در قضا و قدر براى تكميل بحث، اشاره به نكته‌اى ديگر نيز ضرورى است و آن اينكه سلسله علل و معلول و نظام اسباب و مسببات به اسباب و مسببات مادى منحصر نيست بلكه عوامل ديگرى هم كه آنها را عوامل روحى يا معنوى مى‌ناميم، همدوش عوامل مادى در كار اجل و روزى و سلامتى و سعادت و شقاوت انسان مؤثرند و به همين جهت نقش اين امور در سرنوشت را نبايد ناديده انگاشت؛ زيرا بسيارى از قضايا كه ما گمان مى‌كنيم بدون علت به‌وجود آمده و يا معلول تصادفند، بر اثر نقش آفرينى اين عوامل معنوى است.
از جمله اين عوامل، مسأله دعا، صدقات، احسانها، توبه، نيكوكارى و ... و نيز گناه و ظلم، بدكارى و نفرين و ... است. امام صادق (ع) در مورد نقش گناهان و اعمال صالح در سرنوشت انسان مى‌فرمايد:
مَنْ يَمُوتُ بِالذُّنُوبِ اكْثَرُ مِمَّنْ يَمُوتُ بِالْاجالِ وَ مَنْ يَعيشُ بِالْاحْسانِ اكْثَرُ مِمَّنْ يَعيشُ بِالْاعْمارِ. «١» كسانى كه به‌واسطه گناهان مى‌ميرند بيشتر از كسانى هستند كه به واسطه سرآمدن عمر مى‌ميرند! كسانى كه به سبب نيكوكارى عمر طولانى مى‌كنند بيشتر از كسانى هستند كه با عمر طبيعى خود زندگى مى‌كنند! الدُّعا يَرُدُّ الْقَضاءَ بَعْدَ ما ابْرِمَ ابراماً. «٢» دعا قضا را برمى‌گرداند هر چند آن قضا محكم شده باشد. «٣» نتيجه‌ آنچه به‌عنوان خلاصه بحث‌هاى مطرح شده در اين فصل بايد مورد تأكيد قرار گيرد