مباحث تكميلى عقايد - ابراهیم زاده، عبدالله؛ سبحانی، سعید - الصفحة ١٢٨

در كنار اين دلايل وجدانى، عقلى و نقلى، به اين نكته نيز بايد توجه داشت كه اصولًا رمز برتر بودن انسان نسبت به موجودات ديگر در گرو داشتن همين قوهّ انتخاب است، ملاك ارزش‌دار بودن افعال آدمى نيز در همين جاست، و گرنه موجودى كه تنها يك راه در پيش رو دارد و آن را نيز بدون اختيار خود مى‌پيمايد، نه فضيلتى برايش محسوب مى‌شود و نه شايسته تكريم و قدردانى است. اما انسان به دليل اين كه آگاهانه مى‌تواند راه‌هاى زشت و بد را برگزيند ولى از آنها صرف‌نظر نموده و به‌سوى راه‌هاى فضيلت و نيكى مى‌شتابد، شايسته تكريم و بزرگداشت است.
شبهه جبر و پاسخ آن‌ اكنون پاسخ به يك پرسش باقى مى‌ماند و آن اين كه با وجود اين همه دليل بر مختار بودن انسان، چرا برخى به جبر معتقد شده و انسان را موجودى مجبور معرفى كرده‌اند.
منشأ اين اعتقاد، شبهاتى است كه براى اين گروه پيدا شده و سبب شده كه آيات صريح را تأويل نموده، وجدان خويش را نيز تخطئه كنند. برخى از اين شبهات از اين ناحيه پديد آمده كه در قرون اوليه اسلام، برخى از مسلمانان به يك عدهّ از آيات توجه كرده و از آيات ديگر غفلت نموده‌اند. اينان گمان كرده‌اند چون قرآن مجيد همه افعال را به خداوند نسبت مى‌دهد، پس براى اراده انسان در انجام آنها نقشى قايل نيست. يا به عبارتى آنها گمان كرده‌اند اگر قائل به اراده و اختيار انسان شوند و انسان را در انجام اعمال و افعال خودش مؤثّر بدانند از توحيد خارج شده و مشرك گشته‌اند، از اين رو نقش و اختيار انسان را انكار كرده و افعال انسان را به خدا منسوب كرده‌اند.
آنان براى اثبات ادّعاى خويش به آياتى تمسّك جسته‌اند از جمله:
ما اصابَ مِنْ مُصيبَةٍ فِى الْارْضِ وَ لا فى‌ انْفُسِكُمْ الَّا فى‌ كِتابٍ مِنْ قَبْلِ انْ نَبْرَأَها انَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسيرٌ «١» هيچ مصيبتى در زمين و نه در وجود شما روى نمى‌دهد مگر اينكه همه آنها قبل از آنكه زمين را بيافرينم در لوح محفوظ ثبت است، و اين امر براى خدا آسان است!