مباحث تكميلى عقايد - ابراهیم زاده، عبدالله؛ سبحانی، سعید - الصفحة ١١٢
از قرآن برمىآيد كه امر به سجده فرشتگان بر آدم، بعد از تكميل آفرينش انسان و دميده شدن روح الهى در او، صادر شده است و همانطور كه در بالا اشاره شد، اين دليل روشنى بر شرافت و بزرگى مقام انسان است، چون فرشتگان كه خود مقربان درگاه ربوبى بودند، همگى موظف شدند كه در برابر او سجده كنند، و هنگامى كه «شيطان» با آن همه سوابق بندگى و منزلتى كه نزد خدا داشت، از فرمان سجده سرپيچى كرد، يكباره از مقام خود سقوط كرده، و از درگاه الهى براى هميشه رانده شد. «١» با توجه به اينكه منزلتهاى برشمرده شده براى حضرت آدم منحصر در او نبوده و شامل همه كسانى مىشود كه اين مقامها را احراز كرده باشند، اين فضيلت (مسجود فرشتگان شدن) نيز منحصر به حضرت آدم (ع) نبوده و هر كس از فرزندان وى كه داراى اين منزلتها باشند، و يا از طريق شكوفا كردن استعدادهاى خود به مقام والاى «انسان كامل» نايل آيند، مشمول اين فضيلت مىشوند. اين حقيقت از آيه يازده سوره اعراف كه قبلًا در بحث خلافت عمومى به آن استناد شد، بهدست مىآيد. در اين آيه ابتدا سخن از همه بنىآدم است و سپس امر سجده به آدم (ع) مطرح شده، گويى از آدم بهعنوان عصاره انسانيت سخن به ميان آمده است. به همين جهت اين سجده مخصوص زمان معين و براى فرد معين نبوده است، بلكه سجده به مقام انسانيت و براى هميشه بوده و مىباشد.
آيتالله جوادى آملى در اين باره مىنويسد:
همه فرشتگان خضوع كردند. پس هيچ فرشتهاى نيست كه در برابر مقام شامخ انسانيت خضوع نكرده باشد. آن مقام براى هميشه مسجود فرشتگان است و فرشتگان همواره در برابر آن مقام ساجدند فرشتگان در پيشگاه مقام انسانيت خضوع و خشوع دارند، نه در پيشگاه شخص آدم، بلكه آنها در برابر انبياى ديگر و در برابر ائمه معصوم (ع) نيز خاضع و خاشع هستند. آدم به منزله قبله است، نظير كعبه، و شخصيت آدم و مقام انسانيت وى همانند انسانهاى كامل ديگر، مسجود له است. «٢»