ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٧٤ - ج) مراتب امر به معروف و نهى ازمنكر
ب) شرايط امر به معروف و نهى ازمنكر
همانطور كه براى به نتيجهرسيدن هر كارى شرايط خاصى لازماستبراى انجام مناسب ونتيجهبخشى امر به معروف و نهى ازمنكر هم شرطهايى ذكر شده است كهعمده آنها چهار چيز است:
١- خود امر كننده به معروف ونيكى و نهى كننده از منكر و بدى، عالمبه معروف و منكر باشد يعنى دقيقابداند كه چه كارى از نظر شرع مقدسمعروف است تا به آنها امر كند و چهچيزهاى منكر است تا از آنها ديگرانرا باز دارد.
٢- شرايط زمانى و مكانى ووضعيت مخاطب به گونهاى باشد كهفرد احتمال تاثير امر و نهى را بدهد بهعبارت ديگر فرد تشخيص دهد كه درچنين موقعيتى امر و نهى كردن بهطرف مقابل مؤثر خواهد بود و او رااز كار بد بازداشته و به انجام كار نيكوادار خواهد نمود وگرنه بدون وجودچنين احتمالى امر به معروف و نهىاز منكر وجوبى ندارد.
٣- شرط ديگر آن است كه امر ونهى كننده بداند هنوز اين فرد بناىتكرار كار منكر را دارد وگرنه اگر اواز انجام كار بد پشيمان شده وتصميم گرفته است كه ديگر به سراغآن كار نرود براى امر و نهى كنندهزمينه امر و نهى باقى نمىماند.
٤- در ضمن بايد امر و نهى كنندهبداند كه اين كار او ضرر جانى وحيثيتى براى مؤمنى و يا خود او درپى نخواهد داشت وگرنه باز تكليف ازاو ساقط خواهد بود مگر اينكه آنمنكر يا ترك معروف يك مسالهبسيار مهمى باشد كه در آن صورتحتى تحمل ضرر جانى هم واجبمىشود كه تفصيل آن در كتابهاىفقهى مطرح است.
اين نكته را نيز بايد در نظر داشتكه امركننده به «معروف» و بازدارندهاز «منكر» در صورتى مىتواند بهنتيجه مطلوب دستيابد و مخاطبخود را تحت تاثير قرار دهد كه خود بهمعروف عمل كند و از منكر دورىجويد.
ج) مراتب امر به معروف و نهى ازمنكر
براى امر به معروف و نهى ازمنكر مراتبى هم ذكر شده است كه باوجود احتمال برآورده شدن مقصوداز مرتبه پايين، جائز نيست كه بهمراتب بالاتر عمل شود. اين مراتبعبارتند از:
١- اول با قلب، يعنى؛ شخصمعصيتكننده طورى عمل شود كه اومتوجه شود كه آمر به معروف وناهى از منكر قلبا از كار او ناراحتاست. مثل اينكه روى خود رابرگرداند يا چهرهاش را عبوس كند ورفت و آمد با او را كم سازد يا حداقلنمىتواند عكسالعمل نشان دهد درقلب خود از آن كار ناراحتباشد.
٣- مرتبه دوم امر و نهى با زبان: يعنى وقتى كارهاى قبلى مؤثر نشدواجب است كه اهل معصيت را بازبان نهى كند و يا به ترك كنندمعروف با زبان امر كند.
اما جائز نيست كه در امر و نهى ازفحش و دروغ و اهانت و ... استفادهكند مگر اينكه معصيت او يك امرمهمى باشد مثل قتل و جنايت ... كهاينجاها جلوگيرى بهر نحوى جائزخواهد بود.
٣- مرتبه سوم توسل به زور يا بهاصطلاح مرتبه يد (دست) است كه دراين مورد اغلب لازم استبا اجازه وتحت نظر فقيه جامعالشرائط و حاكمشرعى انجام گيرد چرا كه چه بسااقدامهاى خودسرانه سبب بروز تنشو هرج و مرج در سطح جامعه خواهدشد كه توضيح كامل هر يك از اينمراتب و شرائط خاص آنها دررسالههاى علميه مراجع و كتابهاىفقهى و رسالههايى كه به طور مستقلدر اين باره به نگارش درآمده آوردهشده كه علاقهمندان مىتوانند به آنهامراجعه كنند و ...
نتيجه آنكه در دوره غيبت هممكلفين موظفند از طريق كسب اطلاعاز كم و كيف و شرائط و خصوصياتاحكام نسبتبه انجام و اقامه آنهااقدامات لازم را به عمل آورند ونگذارند اين امور به فراموشى سپردهشود اين تنها به مساله امر به معروف ... اختصاص ندارد و مسلمانان درتمامى احكام دينى از چنين وظيفهاى برخوردارند. والسلام
پى نوشتها:
[١]. نهجالبلاغه كلمات قصار شماره ٣٧٤.
[٢]. لا تتركوا الامر بالمعروف و النهى عنالمنكر فيولى عليكم شراركم ثم تدعون فلايستجاب لكم. (نامه ٤٧ نهجالبلاغه صفحه ٤٢٢ صبحى صالح).