شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ٢٥٩ - اقسام عام

است اما آن يك فرد،تعيين نشده بلكه لا على التعيين گذاشته شده است كه قابل انطباق و صدق بر هر فردى از افراد عام است.

مثلا مولى فرموده:اعتق أية رقبة شئت.

كلمۀ«اى»عموم بدلى را دلالت دارد؛يعنى يك فرد از افراد رقبه را بايد آزاد كنى ولى مختارى و آزادى كه هر فردى از افراد را انتخاب كنى و آزاد نمايى.

در نتيجه،اگر يك فرد را اتيان نمايد،امتثال حاصل مى‌شود و تكليف از دوش او برداشته مى‌شود.

(لا يخفى كه اين اقسام براى مطلق هم هست كما سيأتى).

اشكال:ميرزاى نايينى فرموده:ما دو قسم عام بيشتر نداريم:

١.استغراقى،٢.مجموعى.

اما قسم سومى به نام عام بدلى نداريم و عام بدلى را از اقسام عام شمردن،از روى مسامحه و سهل‌انگارى است،به جهت اينكه صدور ذيل اين مركب،باهم تنافى دارند.

از طرفى،عموم يعنى شمول و فراگيرى همۀ افراد و از طرفى،بدليت يعنى يك فرد از افراد،لا على التعيين؛و اين دو قابل جمع نيستند.و از قبيل«كوسه و ريش پهن» و«يك بام و دوهوا»است.

جواب:جناب مظفر مى‌فرمايد:عموميت همه جا به معناى شمول و سريان و فراگيرى است لكن عموم كل شىء بحسبه.

عموم استغراقى حساب خاص خود را دارد و عموم مجموعى هكذا.

در عموم بدلى هم مراد از عموميت و شمول اين است كه:هر فردى از افراد صلاحيت دارند كه موضوع يا متعلق براى اين حكم شرعى باشند.و اين استعداد و قابليت در همۀ افراد هست.اگرچه بالفعل تمام افراد موضوع حكم نيستند ولى عموم بدلى نامش با خودش هست و معناى بدليت اين است كه:هر فردى شايستگى دارد كه اين حكم در او امتثال و پياده شود.

نعم:گاهى اين عموم بدلى از دال لفظى استفاده مى‌شود.مانند:اعتق أية رقبة شئت، كه كلمۀ«أية»دلالت بر عموم بدلى دارد.