دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٩ - حاج علیلو
حاج علیلو
نویسنده (ها) :
حسن موسوی زاده
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ٢٩ مهر ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
حَاجْ عَلیلو، یا «حاج ال لو» از طایفههای مهم ایلات قره داغی ساکن در قره داغ (نام کوه و منطقۀ اطراف آن) ارسباران. ایل یا ایلات قرهداغی یا قرهداغلو منتسب به این محلاند و مدتها به تمام طوایف ساکن در این منطقه، ازجمله طایفۀ حاجعلیلو، قرهداغلو اطلاق میکردند.
پراکندگی جغرافیایی
یکی از نقاط مهم استقرار این طایفه، آبخواره از توابع دهستان اوزمدل واقع در شهرستان ورزقان است که دارای عمارتهای مجلل و باشکوهی است که توسط مهندس روسی، کرسلنسکی بنا شده است (خاماچی، ٣١٠). همچنین اوزبک، صومعه، کنگرلو، خطای، ایـری بـوجاق، خلف ـ بگلوی علیا و سفلا، قره قیه، جیغ جیغ، یلی سفلا، یلی علیا، داغلو، مددلو، حسن قشلاقی، آق قشلاق، قانلو، کهلو و شاهبنده در شهرستان کلیبر واقع در دشت مغان از مهمترین قشلاقات، و مشک عنبر، قصبه، چهارشنبه، نهند، سونگون، چیچکلو، پیرسقا و ارتفاعات هشتسر در شهرستانهای اهر، هریس، شبستر، تبریز و ورزقان از مهمترین ییلاقات این منطقه است (شاهحسینی، ٨٨، ١٠١-١٠٢، ١٠٦).
سازمان و تقسیمات طایفهای
هریک از ایلات قرهداغی بهطورکلی از چند طایفه و هر طایفه از چند تیره و هر تیره از چند اُبه تشکیل شده است (همو، ٤٦- ٤٨). برخی از نویسندگان شمار تیرههای طایفۀ حاج علیلو را میان ١١ و ١٤ تیره معرفی کردهاند. تیرههای تراکمه، قرهخانلو، قره باغلو، چاخرلو، گنجهلو، کنگرلو، مددلو، پیرعلی لو، باغ بستلو، قره داغلو، مقدم اوزبک، مقدم قرهگونی، مقدم تیول و زینی بیگلو از آن جملهاند (همو، ٥٣؛ عمران ... ، ٤٧- ٤٨؛ اُبرلینگ، ٧١).
طایفۀ حاج علیلو و تیرههای آن رهبرانی همچون دیگر طوایف داشتهاند که از آن جمله میتوان از اسدالله سلطان، محمدحسن بیک، محمدحسین خان، رستم خان، امیرارشد، سردار عشایر، فرامرزخان و آقامحمدخان (به ترتیب ازجمله سران و رهبران این طایفه از دورۀ فتحعلی شاه قاجار تا دورۀ پهلوی دوم) نام برد (بایبوردی، ١٣٩-١٤٠، ١٤٧).
شماری دیگر از افراد طایفۀ حاج علیلو بهصورت مستقل در منطقۀ ییلاقـی سهند استقـرار دارند. این طایفۀ مستقل ــ کـه در اصطلاح محلی بـه «حـاج آلـی» معروف هستند ــ از ٣ تیـره بـه نامهای شیخ علی بیک لو، حاج محمدلو و حاج علی پناه لو تشکیل شده است که در دهۀ ١٣٦٠ش در ٥٧ اُبه با جمعیتی بالغ بر ٣١٣ خانوار، در منطقۀ ییلاقی سهند میزیستهاند (شاهحسینی، ٩٤-٩٥).
کوچندگی
کوچ عشایر ارسباران جملگی میان ارتفاعات ارسباران و دشت مغان غربی صورت میگیرد. این عشایر کوچ بهارۀ خود را از اواخر اردیبهشت و اوایل خرداد از دشت مغان و کرانههای جنوبی ارس تا دشت خداآفرین در شهرستان کلیبر به سمت نواحی کوهستانی منطقۀ ارسباران آغاز میکنند. کوچ پاییزه از اواخر شهریور ماه از مناطق مرتفع کوهستانی به سمت دشت مغان آغاز میشود (همو، ١١٢). غالباً حاج علیلوها در قشلاق در ساختمانها، و در ییلاق در سرپناههایی چون: آلاچیق، چادر برزنتی، چاتما، کومه، سورمه دام، کُهَل، آغل و چارچی بهسر میبرند (همو، ١٢٠، ١٢٧-١٣٠).
جمعیت
در ١٣٤٤ش، جمعیت طایفۀ حاج علیلو را ٠٠٢‘١ خانوار یا ٦٤٨‘٥ تن (عمران، ٤٧)، و در سرشماری عشایری ١٣٧٧ش، ٦٩٤‘١ خانوار گزارش دادهاند. از شمار جمعیت این طایفه در همین سال اطلاعی داده نشده، و فقط به جمعیت کل ایل یا ایلات قرهداغ ارسباران اشاره شده است (شاهحسینی، ٦٤). در سرشماری عشایری همان سال، جمعیت طایفۀ مستقل حاج علیلو در منطقۀ سهند ٦٧٩‘٥ تن یا ٧٠٤ خانوار ذکر شده است (سرشماری ... ، ٣٢).
تاریخچه
در دورۀ صفویه تمامی طایفههای منطقۀ ارسباران شاهسون خوانده میشدند، اما از دورۀ قاجار نام هرکدام از این طایفهها، ازجمله طایفۀ حاج علیلو بـه صورت مستقل بهکار رفته است (برای آگاهی بیشتر، نک : ابرلینگ، ٧٢-٧٣). طایفۀ حاجعلیلو در دورۀ فتحعلی شاه قاجار و پیش از آغاز جنگهای ایران و روس در شمال رود ارس، واقع در منطقۀ قفقاز میزیستهاند. این طایفه بهسبب شرکت در جنگهای ایران و روس شهرتی بسیار یافتند؛ چنانکه در ١٢٢٩ق / ١٨١٤م افراد این طایفه در رکاب عباسمیرزای ولیعهد در برابر سپاه روس رزمآوری کردند و در این نبرد ٩ تن از پسران و ١٢ تن از نوادگان اسدالله سلطان حاج علیلو ــ جد این دودمان ــ کشته شدند (همو، ٧٤-٧٥؛ خاماچی، همانجا؛ بایبوردی، ١٣٩؛ مفتون، ٣٠٦-٣٠٧). پس از انعقاد پیمان ترکمانچای در ٥ شعبان ١٢٤٣ق / ٢١ فوریۀ ١٨٢٨م، افراد طایفۀ حاجعلیلو به جنوب رود ارس [امروزه منطقۀ ارسباران] مهاجرت کردند (ابرلینگ، ٧٢).
طایفۀ حاجعلیلو در نهضت مشروطیت نیز نقشی مهم ایفا کرده است. در آن روزگار رئیس طایفۀ حاجعلیلو، سامخان امیر ارشد همراه برادرش، محمدحسینخان سردار عشایر، از حامیان این نهضت بهشمار میآمدند ( ایرانیکا، XI / ٥٤٩). در زمستان ١٣٢٧ق / ١٢٨٨ش، آنها یپرمخان از آزادیخواهان ارمنی منطقۀ قفقاز را در نبرد با رحیمخان چلبیانلو که از حامیان عمدۀ سلطنت محمدعلی شاه و از مخالفان سرسخت مشروطیت بود، یاری کردند و رحیم خان را شکست دادند (تاپر، ٢٥٩-٢٦٠؛ بایبوردی، ١٤٠-١٤١). پس از این واقعه قدرت و نفوذ امیر ارشد در منطقۀ ارسباران فزونی یافت (مجتهدی، ٣٠٧؛ کسروی، ٧٣٤- ٧٣٩). در ١٣٠٠ش امیرارشد از جانب مخبرالسلطنه ــ حاکم نظامی وقت ایـالت آذربایجان ــ بـه همـراه شمـاری از چـریکهـای محلـی و ژاندارم مأمور سرکوب اسماعیل آقاسمیتقو ــ از رهبران شورشی کرد ایل شکاک ــ شد، ولی در این جنگ امیرارشد در نزدیک مرند کشته شد (تاپر، ٢٧٩؛ بامداد، ٢ / ٥٦-٥٧؛ هدایت، ٣٢٦).
پس از امیرارشد، برادرش سردار عشایر جانشین وی شد، اما پس از مدتی کوتاه با روی کار آمدن سردار سپه (بعداً رضاشاه) نفوذ و قدرت سیاسی حاجعلیلوها در منطقۀ ارسباران روبهکاهش نهاد (مجتهدی، ٣٠٨). بیشتر افراد طایفۀ حاجعلیلو از دورۀ سلطنت رضاشاه به بعد تخت قاپو شدهاند (مشکور، ١٨١).
معیشت
اقتصاد معیشتی حاجعلیلوها براساس دامداری، کشاورزی و صنایع دستی استوار است. ٦٠٪ این طایفه به دامداری مشغولاند. برخی از تیرههای این طایفه ازجمله باغ بستلو و مقدمها در ییلاق و در ارتفاعات مشک عنبر ــ واقع در شمال تبریز ــ به کشاورزی میپردازند. یونجه و حبوبات از مهمترین محصولات کشاورزی این طایفه است. همچنین تیرۀ تراکمه از این طایفه در زمینۀ تولید وَرنی (نوعی گلیم) شهرتی بسیار دارند (شاهحسینی، ١٣٣، ١٧٠، ١٨٠).
مآخذ
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٥٧ش؛
بایبوردی، حسن، تاریخ ارسباران، تهران، ١٣٤١ش؛
خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیای آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ش؛
سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٧٧ش)، نتایج تفصیلی کل کشور، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٨ش؛
شاهحسینی، علیرضا، درآمدی بر شناخت ایل قره داغ ( ارسباران)، تهران، ١٣٨٤ش؛
عمران منطقۀ آذربایجان ( شرقـی و غربـی)، سازمان برنامـه، تهران، ١٣٤٤ش، شم ١٦؛
کسروی، احمد، تاریخ هجده سالۀ آذربایجان، تهران، ١٣٥٣ش؛
مجتهدی، مهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٧٧ش؛
مشکور، محمدجواد، نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیتشناسی آن، تهران، ١٣٤٩ش؛
مفتون دنبلی، عبدالرزاق، مآثر سلطانیه، به کوشش غلامحسین صدری افشار، تهران، ١٣٥١ش؛
هدایت، مهدیقلی، خاطرات و خطرات، تهران، ١٣٤٤ش؛
نیز:
Iranica ;
Oberling, P., «The Tribes of Qarāca Dāg: A Brief History», Oriens, Leiden, ١٩٦٤, vol. XVII;
Tapper, R., Frontier Nomads of Iran, Cambridge, ١٩٩٧.
حسن موسویزاده