چالانْچی، واژه‌ای ترکی به معنای سازنده، نوازنده و ساز‌ زن ( لغت‌نامه ... ). در متون دورۀ صفوی این واژه به صورتهای مختلف ذکر شده است. چالچی در دورۀ صفوی با «باشی»، و چالانچی در دورۀ قاجار با «خان» ترکیب شده‌اند که هر دو پسوند معنای رئیس را نیز دربر دارند (همانجا). ظاهراً این عنوان پس از دوران ترک‌زبانان صفوی در ایران رواج یافت.
کهن‌ترین مأخذی که در آن چالنچی / چالچی‌باشی مشاهده می‌شود «منشآت» خان‌احمد گیلانی، حاکم گیلان (٩٤٣-٩٧٥ق / ١٥٣٦-١٥٦٧م)، برای «حکم سرکاری» استاد محمد مؤمن عودی است (گ ٥٠ الف ـ ٥١ ب). بنا بر این حکم، این مقام پیش از وی به استاد زیتون تعلق داشته است (همانجا). حافظ جلاجل در دوران شاه اسماعیل دوم صفوی (سل‌ ٩٨٤-٩٨٥ق / ١٥٧٦-١٥٧٧م) به عنوان چالچی‌باشی برگزیده شده بود (اسکندربیک، ١ / ٢٩٣).
در دیباچۀ انیس الارواح (تألیف برای شاه عباس اول) به چالانچیان اشاره می‌شود (گلچین معانی، ٣٣٧). می‌توان احتمال داد که در این دوره چالانچیهای متعددی فعالیت می‌کردند. در اواخر عصر صفوی نیز از حافظ کاظم چالچی باشی نام برده شده است (کوکبی، گ ١٣٨ الف). در رستم التواریخ (شروع تألیف: ١١٩٣ق / ١٧٧٩م) از سِمتهای «مغنی‌باشی» و «مطرب‌باشی» یاد شده است (رستم‌الحکما، ١٠٠-١٠١)، که ظاهراً معادلهایی برای چالچی‌باشی بوده‌اند. این احتمال وجود دارد که پسوند «باشی» در دوران قاجار به «خان» تغییر یافته باشد. چالانچی‌خان رهبر گروه موسیقی دربار فتحعلی‌شاه بود (خوجکو، ٤١٧). عضدالدوله نیز دو بار از چالاپچی‌خان / چالاپخی‌خان [چالانچی‌خان؟]، استاد موسیقی دربار فتحعلی‌شاه بدون ذکر مسئولیت یاد می‌کند (ص ٣٦-٣٧). این سمت ظاهراً برای حسن خان معروف به سنتورخان نیز به کار می‌رفته است (خالقی، ١٦).
در حکم استاد محمد مؤمن عودی از سازنده‌ها، قوالان، نقاره‌چیان، معرکه‌گیران و جز آنها نام برده شده است که همه باید مطیع وی باشند (خان احمد، گ٥١ ب). در تشکیلات موسیقی دربار شاه طهماسب از طیفهای گوناگون نقاره‌چیان، حافظان، سازندگان، قصه‌خوانان و شاهنامه‌خوانان نام برده شده است که ظاهراً زیر نظر چالچی‌باشی بوده‌اند (اسکندربیک، ١ / ٢٩٣-٢٩٥).
کمپفر (ص ١٠٧) در دوران شاه‌سلیمان صفوی (سل‌ ١٠٧٧-١١٠٥ق / ١٦٦٦-١٦٩٤م) از چالشچی‌باشی نام می‌برد که سرپرستی تمامی نوازندگان بر عهدۀ وی بوده است. در ادامه، وی از رقاصان، خوانندگان زن، دلقکها، نقالها، نمایش‌دهندگان، شعرا، سخنوران، کشتی‌گیران و جز آنها نام می‌برد (همانجا)؛ ولی دانسته نیست که طیفهای مذکور زیرنظر وی بوده‌اند یا مشعل‌دارباشی؛ زیرا چالچی‌باشی خود تحت نظارت مشعل‌دارباشی بوده است (مینورسکی، ١٣٢).
شاردن در همان دوران ذکر می‌کند که اماکن روسپیان، مراکز نوازندگان، خیمه‌شب بازی، شعبده‌بازی، بندبازی و همۀ افرادی که شغل آنها سرگرم کردن مردم از راه تردستی و نقل قصه‌های فکاهی است، زیر نظر مشعل‌دارباشی بوده است (٨ / ٢٥٩). کمپفر نیز نقاره‌چیها، شیپور زنها و نوازندگان آلات دیگر را زیرنظر مشعل‌دارباشی می‌داند که مشعل‌دارباشی از عواید آنان سهمی دریافت می‌کرده است (ص ١٥٢؛ مینورسکی، ١٣٢، ١٧٤). به دلیل کراهت شاه عباس از عواید امور فسق، مالیاتهای مذکور صرف امور روشنایی کاخ می‌شد تا بدین طریق بسوزد و از بین برود (همو، ١٣٢).
اموال مشعل‌خانه و نقاره‌خانه (یکی از بیوتات دربار) زیر نظر صاحب‌جمع بوده، که هر ساله بر اساس طومار وی به مهر ناظر بیوتات می‌رسیده است و آنان با رقم اعتمادالدوله مواجب دریافت می‌کرده‌اند (میزرا سمیعا، ٣٢). این مبلغ ١٢ تومان برای هر سال ذکر شده است (همو، ٧١).
ظاهراً از دوران ناصری به بعد اصطلاح «رئیس» جایگزین چالانچی باشی / چالانچی خان شده است (مشحون، ٤٢٨). رؤسای نقاره‌خانۀ دربار ناصری، و پس از آن، عبارت بودند از: آقامحمد‌صادق‌خان، میرزا حسینقلی، اعتصام خلوت و مستشار خلوت آذربایجانی که از موسیقی اطلاعی نداشت (همو، ٤٢٨- ٤٢٩). در زمان ناصرالدین‌شاه، کریم شیره‌ای نایب رئیس نقاره‌خانه بود و بر دسته‌های مطربی درجه دو و سه غیر دولتی شهر هم ریاست داشت، دعاوی آنها را ختم می‌کرد و در مقابل اجازۀ کسب، حق الپرچینی از آنها می‌گرفت (مستوفی، ٣٥٩). با این همه، دانسته نیست که ‌مالیاتهای مذکور صرف چه اموری می‌شده است.
ریاست موسیقی و امور سرگرم‌کنندۀ دوره‌های یاد شده از مناصب تشکیلات اداری بوده که در مراحل اداری تابعان و رؤسایی نیز داشته است. در دوره‌های صفوی و قاجار (تا اواخر دورۀ نـاصری)، بـرخلاف عنـوان نقـاره‌خانه ــ کـه می‌بایست از نقاره‌چیان برای ادارۀ مرکز مذکور استفاده شود ــ رؤسای یادشده از خوانندگان و نوازندگان مجلسی سرشناس انتخاب می‌شدند.

مآخذ

اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران، ١٣٧٧ش؛
خالقی، روح‌الله، سرگذشت موسیقی ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
خان احمد گیلانی، رقعه به قلی بیک عودی، حکم سرکاری محمد مؤمن عودی، پاسخ به نامۀ قوالان رودسر، نامه به استاد زیتون، حکم معافی استاد خضرشاه صرنایی، نسخۀ خطی موجود در کتابخـانۀ مرکزی دانشگـاه تهران، شم‌ ٣٣٠١؛
رستم‌الحکما، محمد هاشم، رستم التواریخ، تهران، ١٣٥٢ش؛
شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ١٣٤٥ش؛
عضدالدوله، احمد میرزا، ناگفته‌های دربار فتحعلی‌شاه، تهران، ١٣٧٩ش؛
کمپفر، ا.، سفرنامه‌، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، ١٣٦٣ش؛
کوکبی گرجی، امیرخان، رسالۀ موسیقی، نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ مجلس شورا، شم‌ ٢٢١١؛
گلچین معانی، احمد، «دیباچۀ انیس الارواح ابراهیم یزدی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات مشهد، س ٤، ش‌م‌ ٤؛
لغت‌نامۀ دهخدا؛
مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ١٣٧١ش؛
مشحون، حسن، تاریخ موسیقی ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛
میرزا سمیعا، تذکرة الملوک (سازمان اداری حکومت صفوی)، با تعلیقات مینورسکی، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٦٨ش؛
مینورسکی، حواشی و تعلیقات بر تذکرة الملوک (نک‌ : هم‌ ، میرزا سمیعا)؛
نیز:

Chodzko, A., Specimens of the Popular Poetry of Persia as Found in the Adventures and Improvisations of Kurroglou …, London, ١٨٤٢.

حسین میثمی