دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٨ - تیموری
تیموری
نویسنده (ها) :
معصومه ابراهیمی
آخرین بروز رسانی :
شنبه ٤ آبان ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
تِیْموری، نام یکی از ایلات چهار اویماق (چار آیماق) پراکنده در استان خراسان ایران و نواحی اطراف هرات، قندهار و فراه در افغانستان.
خاستگاه و وجه تسمیه
دربارۀ وجه تسمیه و خاستگاه تیموریها اختلافنظر وجود دارد: برخی، تیموریها را عربنژاد، برخی دیگر از نژاد مغول و تاتار، و خاستگاه جغرافیایی آنها را مغولستان (سایکس، II/ ٣٩٢؛ فردیناند، ١٩٤؛ کرزن، I/ ١٧٩؛ افضل
الملک، ١١٧) و بسیاری نیز آنان را اصلاً ترک (لمتن، ٢٢٧؛ فیلد، I/ ٢٤٩) و از طوایف اصلی چهار اویماق افغانستان، و خاستگاه جغرافیایی نخستین آنها را غرب و جنوب هرات دانسته
اند (الفنستن، ٤٢٨؛ ایوانف، ١٥٣). شماری نیز آنها را از بازماندگان تمیورگورکانی (٧٣٦-٨٠٧ ق/ ١٣٣٦-١٤٠٥م)، و نام قومی
شان را منتسب به او دانسته
اند (میرنیا، ٤٦-٤٧؛ یزدانی، ١٣٧).
بنابر پاره
ای اسناد و شواهد تاریخی اسلاف تیموریها مردمی راهزن و شرور بودند که در سرزمین مغولستان (برخی شام و بلخ را نیز نوشته
اند) سکنا داشتند و امیر تیمور در سالهای آخر حکومتش آنها را به بلخ آورد و اسکان داد و از آن پس تیموری
خوانده شدند. به روایتی، تیمور مرید عارفی میرشمس
الدین محمد (سیدکلال) نام بود که در هرات مجلس درس و وعظ داشت. تیمور دخترش را به عقد وی درآورد و صاحب جمعی و تیول ایل تیموری را سرجهیزیۀ دخترش به سیدکلال بخشید. پس از مرگ سیدکلال ایل
تیموری میان فرزندانش تقسیم شد و یکی از فرزندانش به نام میرشاه
خان گروهی از تیموریها را به هرات کوچاند. سران ایل تیموری خود را از فرزندان و نوادگان سیدکلال می
دانند و نسب سیدکلال را به امام جعفر صادق (ع) می
رسانند (ییت، ٣٨؛ کرزن، I/ ١٩٩؛ افضل الملک، ١١٦-١١٧).
کوچ و پراکندگی
در افغانستان تیموریها بیشتر ساکن جنوب
غرب و غرب این سرزمین هستند. دامنۀ کوهها و دشتها و دره
های ناحیه
ای به نام اویماق در نزدیکی
هرات و فراه و نواحی اطراف قندهار، مانند دراوات، کابل و بادغیس عمده
ترین نشیمنگاههای ایل تیموری است (اسکندربیک، ٢/ ٥٧٣؛ مرعشی صفوی، ١٧؛ اعتضادالسلطنه، ٧٣؛ ییت، ٣٣, ٣٨؛ ریاضی هروی، ٢٢٧؛ الفنستن، همانجا). گروهی از تیموریها نیز تا اواخر سدۀ ١٣ق در ناحیۀ پنج ده
ترکمنستان می
زیستند که به سبب حمله و مزاحمتهای مکرر ترکمنها به مناطق دیگر کوچیدند («
تفصیل...»
، ١٦٥).
با توجه به اسناد و شواهد تاریخی به نظر می
رسد که تیموریها در چندین دورۀ تاریخی از افغانستان به خراسان کوچیده
اند؛ گروهی از آنها در زمان حکومت تیموریان، و گروههایی هم در دوره
های صفوی و قاجار (ییت، مرعشی صفوی، همانجاها؛ سپهر، ١٣، ٢٥٤، ٢٥٩؛ روزنامه...، شم
٥٠٩). تیموریهای ایران بیشتر در مناطق باخرز، خواف، رشتخوار (رشخوار) کاشمر، مشهد، سرخس، مزدوران، نیشابور، سبزوار، تایباد و تربت
جام در استان خراسان پراکنده بودند (سپهر، ١/ ٩٦، ١٦٣، ١٧٠، ١٧٧، ١٨٨؛ مک
گرگور، II/ ١٧٤؛ کرزن، همانجا؛ گابریل، ٢٣٠؛ ایوانف، همانجا؛ منشی، ٢٤؛ سعیدی، ١٨٤؛ حکیم
الممالک، ١٧٠). شمار بسیاری از تیموریهای ایران درگذشته کوچنده بودند و میان مناطق ییلاقی و قشلاقی استان خراسان کوچ می
کردند (فیلد، I/ ٢٥٢). ایوانف به کوچ گستردۀ تیموریها در اوایل سدۀ ١٣ق/ ١٩م به مناطق کاریز، تایباد، باخرز، خواف، جام و سرخس اشاره می
کند (همانجا). امروزه بیشتر تیموریها یکجانشین شده
اند و تنها گروههای کوچک دامدار برای چرای دامهایشان به مناطق سردسیر و گرمسیر منطقه کوچ می
کنند. به گزارش سرشماری عشایر کوچنده (١٣٧٧ش) این گروه
از تیموریها میان دهستانهای شهرستانهای تربت حیدریه و کاشمر ییلاق و قشلاق می
کردند (سرشماری، جمعیت، ٥٩، ٦٧). فردیناند در حدود نیمۀ سدۀ ١٤ق/ ٢٠م به بازمانده
های گروههای چادرنشین
تیموری در افغانستان اشاره می
کند که میان مناطق جنوب
غرب و غرب افغانستان در نزدیک هرات کوچ می
کردند (ص ١٨، نیز ١٩٣-١٩٤).
تقسیمات ایلی و ایلخانی
ایوانف (همانجا) زوری، بوروتی، مورداشاهی، هودنی، سنگشولی، یعقوب شاهی، میرزا دوستی، واخیری و چکنه را از طوایف اصلی تیموریها دانسته، و چکنه را قدرتمندترین طایفۀ تیموری درگذشته معرفی کرده است. این طایفه بعدها قدرت خود را از دست داد و مردم آن پراکنده، و جذب طایفه
های دیگر تیموری شدند. تیموریهای ساکن نقاط دیگر با طایفه
های اصلی خود که در افغانستان مانده
اند، هنوز رابطه و پیوند طایفگی دارند (همانجا). بر اساس آمار موجود در
١٣٦١
ش تیموریها به ٢٧ طایفه و تیره تقسیم می
شد (مجموعه...، ٥٣؛ برای تقسیمات طایفگی تیموریها در دیگر منابع، نک
: ایران...، ٢٠١؛ انقلاب...، ٢٣١-٢٣٢).
پس از مرگ سیدکلال، منصب ایلخانی و ریاست ایل تیموری به فرزندان او رسید و همواره در دست این خاندان باقی ماند. سرپرستی گروههای کوچک متشکل از چند سیاه چادر یا خانـواده
ــ کـه «
اُرد»
یـا «
اُردی»
(= اردو) نـامیـده مـی
شـود ــ برعهدۀ کدخدایان همان گروههای طایفگی است.
ایلخانان تیموری به سبب داشتن نیروی سواره نظام و سربازان جنگاور ــ که جزو ابواب
جمعی آنها به
شمارمی
آمدند ــ قدرت و نفوذ فراوانی در دستگاههای حکومتی گذشته به دست آورده بودند و به جز ایلخان، شماری از رؤسای ایل بر مناطقی چند تسلط داشتند (الفنستن، ٤٢٧؛ افضل
الملک، ریاضی هروی، همانجاها؛ میرنیا، ٥٠).
جمعیت، مذهب و معیشت
شیل در ١٢٧٢ق/ ١٨٥٦م جمعیت تیموریهای خواف و مشهد را ٦ هزار خانوار تخمین زده است (لمتن، ٢٢٧؛ برای شمار جمعیت تیموریها در سالهای مختلف، نک
: ییت، ٣٨؛ فیلد، همانجا؛ طاهری، ١٢٦؛ احتسابیان، ٣٥٥). از شمار جمعیت کل تیموریهای ایران در سالهای اخیر اطلاعی در دسـت نیست، اما جمعیت کوچنـدۀ آنها در ١٣٧٧ش، ٣٠٦ خانوار (٨٧٩‘
١ نفر) برآورد شده است (سرشماری، نتایج، ٣٠، ٧٧).
اکثر پژوهشگرانْ تیموریها را سنی
مذهب دانسته
اند (کرزن، گابریل، فیلد، ایوانف، همانجاها). ایوانف به گروش روز
افزون برخی از مردم تیموری از جمله طایفۀ بوروتی به تشیع اشاره می
کند (همانجا).
کشاورزی و دامداری از مهم
ترین فعالیتهای تیموریها بوده است. آنها با زیرکشت بردن تپه
ماهورهای اطراف محل سکونتشان و کشت گندم و آفتاب
گردان، صیفی
کاری و پرورش بز و گوسفند از اقتصاد پر رونقی برخوردارند (فیلد، همانجا؛ سعیدی، ١٨٤-١٨٥). تیموریها نیز مانند دیگر مردم اویماقها نوعی اسبهای کوچک (پونی) پرورش می
دادند و از راه
فروش آن درآمد مناسبی کسب می
کردند (الفنستن، همانجا).
زبان
دربارۀ زبان تیموریها تحقیق زبان
شناسی انجام نگرفته، و تنها برداشتهایی کلی ابراز شده است. آنها را عرب، ترک و فارس
زبان دانسته
اند (لمتن، همانجا؛ فردیناند، ١٩٤؛ ایوانف، همانجا؛ یزدانی، همانجا؛ فیروزان، ٢٩). برخی معتقدند به سبب درآمیختن تیموریها با همسایگان بلوچ، ترک و عرب، یا دیگر اقوام چهار اویماق مانند جمشیدیها زبان اصلی خود را (که نگفته
اند چه بوده است) فراموش کرده
اند و به زبانهای همسایه
های ترک، عرب و فارس
زبانشان صحبت می
کنند (وامبری، ٣٥١؛ فیروزان، ٣١؛ میرنیا، ٥٢). ایوانف در تشریح زبان تیموریها زبان آن را فارسی با ویژگیها و پاره
ای عناصر زبانهای دیگر می
داند. تیموریها به سبب هم
زیستی با بلوچها و جمشیدیها در یک منطقه، از بسیاری ویژگیهای آنها تأثیرگرفته
اند؛ چنان
که به گزارش ایوانف گاهی خود را حتى بلوچ یا جمشیدی می
نامند (همانجا). تیموریها به غیر از بلوچها با اقوام دیگر وصلت نمی
کنند (همانجا).
پیشینیۀ تاریخی
تیموریها در بسیاری از جنگها و کشورگشاییهای حکومتهای معاصرشان شرکت داشته
اند. نام تیموریها نخستین بار در اواخر دورۀ صفوی و در جنگهای حاکم قندهار و رستم میرزا صفوی با ملک ظریف حاکم سیستان در متون و کتابهای تاریخی آمده است. در این جنگ تیموریها به جانب
داری از حاکم قندهار با سیستانیها جنگیدند (شاه حسین، ٢٨٣). در همان دوره، تیموریها در تصرف هرات، شاه
عباس را با فرستادن نیرو
های عشایری کمک کردند و در ١٠٠٧ق/ ١٥٩٨م مورد تفقد شاه عباس قرار گرفتند (اسکندربیک
، همانجا؛ برای دیگر جنگها و وقایع تاریخی تیموریها در دورۀ صفوی، نک
: نصیری، ٨٥؛ مرعشی صفوی، همانجا).
در متون تاریخی پس از صفویه تا دورۀ قاجار ردپایی از تیموریها به چشم نمی
خورد. آنان در آغاز دورۀ قاجار برضد فتحعلی
شاه در هرات شورش کردند و حکومت مستقلی در آنجا بنیان نهادند (طرب
نائینی، ١٠٧؛ ریاضی هروی، ٦؛ برای دیگر وقایع
تاریخ تیموریها در دورۀ قاجار،نک
: سپهر،١/ ٩٦، ١٦٣، ١٧٠، ١٧٧، ١٨٨، ٣/ ٢٥٤، ٢٥٩؛ خسروی، ٨٠، ٢٠٣؛ حکیم
الممالک، نیز منشی، همانجاها).
در جنگهای دولت افغانستان با شیعیان هزاره سردار عبدالله خان تیموری در ١٣١٠ق به همراه حاکم قندهار برضد شیعیان جنگید (ریاضی هروی، ٢٢٧؛ برای برخی از درگیریهای تیموریها با اقوام و طوایف دیگر، نک
: ایران، ١٨٨، ١٩٣، ٢٠١-٢٠٢).
در قیام کلنل محمد تقی
خان پسیان (١٢٩٩ش) تیموریها دو دسته شدند: گروهی به سرپرستی سردار نصرت (ایلخان تیموری
) و عباس
خان سالار اشجع (از بزرگان تیموری) به حمایت و همکاری با کلنل پرداختند؛ گروهی هم به سرپرستی شوکت
السلطنه تیموری از مخالفان کلنل به شمار می
آمدند (میرزا صالح، ٧٧-٧٨، ١٠١، ١٠٣؛ انقلاب، ١٠٦-١٠٨، ١٢٣، ٢١٩، ٢٣١-٢٣٢، ٢٧١ نیز نک
: دانشنامه...).
سواره نظام و سربازان مجهز تیموری
همواره بخشی از نیروهای قشون خراسان را تشکیل می
دادند (کرزن، I/ ١٧٩؛ مک
گرگور، همانجا). درگذشته بسیاری از حاکمان شهرهای بزرگ افغانستان و خراسان مانند قندهار، هرات، سبزوار، خواف و جز آنها از ایلخانان تیموری بودند (میرنیا، ٥٠-٥٢؛ میرزا صالح، ١٠١).
مآخذ
احتسابیان، احمد، جغرافیای ایران مخصوص مدارس نظام، تهران، ١٣١٨ش؛
اسکندربیک منشی، عالم
آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
اعتضادالسلطنه، علیقلی، تاریخ وقایع و سوانح افغانستان، به کوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٦٥ش؛
افضل
الملک،غلامحسین، سفرنامۀ
خراسان و کرمان، به
کوشش قدرت
الله روشنی، تهران، توس؛
الفنستن، مونت استوارت، افغانان، جای، فرهنگ، نژاد، ترجمۀ محمد آصف فکرت، مشهد، ١٣٧٦ش؛
انقلاب خراسان، مجموعه اسناد و مدارک سال ١٣٠٠ش، به کوشش کاوه بیات، تهران، ١٣٧٠ش؛
ایران و جنگ جهانی اول، اسناد وزارت داخله، به کوشش کاوه بیات، تهران، ١٣٦٩ش؛
«
تفصیل احوال تراکمه»
، گرگان نامه، به کوشش مسیح ذبیحی، تهران، ١٣٦٣ش؛
حکیم
الممالک، علینقی، روزنامۀ سفر خراسان، تهران، ١٣٥٦ش؛
خسروی، محمدرضا، جغرافیای تاریخی ولایت زاوه، مشهد، ١٣٦٦ش؛
دانشنامۀ جهان اسلام، تهران، ١٣٨٣ش؛
روزنامۀ دولت علیۀ ایران، ١٢٧٨ق، تهران، شم
٥٠٩؛
ریاضی هروی، محمد یوسف، عین
الوقایع، به کوشش محمدآصف فکرت، تهران، ١٣٦٩ش؛
سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، به کوشش جهانگیر قائم مقامی، تهران، ١٣٣٧ش؛
سرشماری اجتماعی، اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٧٧ش)، جمعیت
عشایری دهستانها، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٨ش؛
همان، نتایج تفصیلی؛
سعیدی، عباس، سرخس دیروز و امروز، تهران، ١٣٥٤ش؛
شاه
حسین بن غیاث
الدین، احیاء
الملوک، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٤ش؛
طاهری، ابوالقاسم، جغرافیای تاریخی خراسان از نظر جهانگردان، تهران، ١٣٤٨ش؛
طرب نائینی، محمد جعفر، جامع جعفری، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٣ش؛
فردیناند، ک.، «
کوچ
نشینی در افغانستـان»
، افغانستــان، اقـوام ـ کوچ
نشینی، به کوشش محمدحسین پاپلی یزدی، تهران، ١٣٧٢ش؛
فیروزان، ت.، «
دربارۀ ترکیب و سازمان ایلات و عشایر ایران»
، ایلات و عشایر، تهران، ١٣٦٢ش؛
گابریل، آ.، عبور از صحاری ایران، ترجمۀ فرامرز نجدسمیعی، مشهد، ١٣٧١ش؛
لمتن، ا. ک. س.، «
تاریخ ایلات ایران»
، ترجمۀ علی تبریزی، ایلات و عشایر، تهران، ١٣٦٢ش؛
مجموعه اطلاعات و آمار ایلات و طوایف عشایری ایران، مرکز عشایری ایران، تهران، ١٣٦١ش؛
مرعشی صفوی، محمد خلیل، مجمع
التواریخ، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٢٨ش؛
منشی، محمدعلی، سفرنامۀ رکن
الدوله به سرخس، به کوشش محمد گلبن، تهران، ١٣٥٦ش؛
میرزا صالح، غلامحسین، جنبش کلنل محمدتقی خان پسیان، تهران، ١٣٦٦ش؛
میرنیا، علی، ایلها و طایفه
های عشایری خراسان، مشهد، ١٣٦٩ش؛
نصیری، محمدابراهیم، دستور شهریاران، به کوشش محمدنادر نصیری مقدم، تهران، ١٣٧٣ش؛
وامبری، آرمینیوس.، سیاحت درویشی دروغین در خانات آسیای میانه، ترجمۀ فتحعلی خواجه نوریان، تهران، ١٣٦٥ش؛
یزدانی، حسینعلی، پژوهشی در تاریخ هزاره
ها، قم، ١٣٧٢ش؛
نیز:
Curzon, G. N., Persia and the Persian Question, London, ١٨٩٢;
Ferdinand, K., «
Ethnographical Notes on Chahâ
r Aimâ
q, Hazâ
ra and Moghô
l»
, Acta Orientalia, Havniae, ١٩٦٤-١٩٦٥, vol. XXVIII;
Field, H., Contributions to the Anthropology of Iran, Chicago, ١٩٣٩;
Ivanov, W., «
Notes on the Ethnology of Khurasan»
, The Geographical Journal, London, ١٩٢٦, vol. LXVII, no. ١;
MacGregor, C. M., Narrative of a Journey Through the Province of Khorasan, London, ١٨٧٩;
Sykes, P., A History of Persia, London, ١٩٣٠;
Yate, C. E., Khurasan and Sistan, Edinburgh, ١٩٧٧.
معصومه ابراهیمی