واژۀ باله‌وند از دو بخش «باله» و پسوند نسبت «وند» ترکیب یافته است. باله را نام نیای بزرگ خاندان اسفندیاری و بنیادگذار طایفۀ باله‌وند دانسته‌اند (سلطانی، ٧٩١) که به صورتهای بلیوند، بالیوند و بالیلوند نیز آمده است (ﻧﮑ : مردوخ، ١/ ٨٢؛ زنگنه، ١/ ٢٢٢).

سازمان ایلی ـ اجتماعی

طایفۀ باله‌وند به چند تیره، و برخی از تیره‌ها به چند شاخه تقسیم می‌شوند: محمدامین زکی در کتاب رکورد و کوردستان به این طایفه اشاره می‌کند و شمار جمعیت آنها را ٥٠٠‘١ تن می‌دان (ص ٣٨٥). در خلاصۀ تاریخ الکرد و کردستان وی، باله‌وند یکی از شاخه‌های پنچگانۀ طایفۀ هلیلانی به‌شمار آمده است (١/ ٤٤١). سلطانی باله‌وند را نام یک طایفۀ بزرگ شامل تیره‌های گوناگون آورده است (ص ٧٨٩).
باله‌وندها در منطقۀ هلیلان پراکنده‌اند، جلگۀ وسیع هلیلان به طول ١٢ﻛﻤ و عرض ٦ کمـ در طرفین رودخانۀ سمیره واقع است. طایفۀ باله‌وند ساکن در دشت هلیلان پیش‌تر کوچ‌رو بودند و برای ییلاق و قشلاق به تپه‌های اطراف و یا دو طرف دشت کوچ می‌کردند (رزم‌آرا، ٢٢٢-٢٢٣). از آنجا که فاصلۀ ییلاق و قشلاق این منطقه کوتاه بود، باله‌وندهای هلیلان همه یکجانشین شدند و کوچ را رها کردند (گزارش...، ٢/ ٧٥؛ مطالعات...، ٨/ ١٠٢). گروهی از باله‌وندهای منطۀ زردلان که گرمسیر هلیلان است، اسکان یافته‌اند. این گروه که حدود ٤٩٢ خانوارند، تا ١٣٧٧ش کوچ می‌کرده‌اند (سرشماری...، ٣١؛ قس: مطالعات، ٥/ ٢٢، که شمار آنان را در ١٣٦٦ش ٦٠٩ خانوار آورده است).
شغل اصلی مردم باله‌وند کشاورزی است. باله‌وندها بنابر موقعیت مناسب آب‌وهوایی جلگۀ هلیلان، کشاورزی با رونقی دارند و با فروش محصولاتشان به خوبی زندگی می‌کند (رزم‌آرا، ٢٢٢، ٢٢٤؛ بدیعی، ٢/ ١٠٢).

جمعیت

شمار مردم این طایفه را در منابع گوناگون به اختلاف از ١٠٠ تا ٠٠٠‘١ خانوارده آورده‌اند (مثلاً ﻧﮑ: شیل، ٤٠١؛ فیلد، ١٧٧؛ رواولینسن، ١٢٢؛ کیهان، ٢/ ٦١؛ فرمانفرما، ٢/ ٧٩٦).

زبان و گویش و مذهب

گویش مردم این طایفه لکی است که از گویشهای کردی جنوبی به شمار می‌آید و مردم ایلات و طوایف لکِ ناحیۀ سلسله و دلفان و طایفه‌های پیشکوه نیز به آن گویش سخن می‌گویند (مورتنسن، ٤٥؛ ﻧﮑ: گزارش، همانجا). بیشتر مردم این طایفه از اعتقادات مذهبی اهل حق (علی‌اللهی) پیروی می‌کردند (بدیعی، همانجا)، اما امروزه اغلب باله‌وندها شیعۀ اثناعشری هستند (سلطانی، ٧٩١).

پیشینیۀ تاریخی

یکی از اولین رهبران این طایفه قائد زین‌الدین نام داشت که طایفه به نام او «قائدزین‌الدینوند» هم نامیده می‌شده است. بعدها بخشی از این طایفه تحت تسلط «مراد» نامی قرار گرفت که به نام او قاندمرادوند نامیده شد (همو، ٧٩٢). از مقتدرترین سران این طایفه لطفعلی‌خان‌ باله‌وند بود. چریکف که در اوایل پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار در ایران به سر می‌برده است. در سیاحت‌نامه‌اش (ص ٩٧) از لطفعلی خان با عنوان حاکم هلیلان نام می‌برد که با طایفه‌اش (بدون ذکر نام باله‌وند) در آنجا اقامت داشته‌اند. لطفعلی خان باعث به‌وجود آمدن پیوندهای سیاسی میان طایفۀ باله‌وند و خاندانها و سران طوایف منطقه شد که به ثبات و اقتدار طایفۀ او انجامید (سلطانی، ٧٩٣). در زمان حیات او ابنیه و آثار و قلاع متعددی در منطقه بنا گردید.

مآخذ

بدیعی، ربیع، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
چریکف، سیاحت‌نامه، ترجمۀ آبکار مسیحی، به کوشش علی‌اصغر عمران، تهران، ١٣٥٨ش؛
راولنیسن، هنری، سفرنامه، ترجمۀ سکندرامان‌اللهی، تهران، ١٣٥٦ش؛
رزم‌آرا، علی، جغرافیای نظامی ایران، لرستان، تهران، ١٣٢٠ش؛
زکی، محمدامین، خلاصة تاریخ‌الکرد و کردستان، ترجمۀ محمد علی عونی، قاهره، ١٩٣٩ش؛
همو، کورد کوردستان، بغداد، ١٣٥٠ق/ ١٩٣١م؛
زنگنه، مظفر، دودمان آریایی، کرد و کردستان، تهران، ١٣٤٧ش؛
سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٧٧ش)، نتایح تفصیلی، استان کرمانشاه، مرکز آمار ایران، تهران، سلطانی، محمدعلی، ایلات و طوایف کرمانشاهان، ١٣٥٥ش؛
فرمانفرما، عبدالحسین، گزیده‌ای از مجموعۀ اسناد، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، ١٣٦٦ش؛
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛
گزارش وضع موجود جامعۀ عشایری ایرن، سمینار بررسی مسائل جامعۀ عشایری ایران، کرمانشاه، ١٣٥٥ش؛
مردوخ کردستانی، محمد، تاریخ، تهران، چاپخانۀ ارتش؛
مطالعات جامع توسعۀ اجتماعی ـ اقتصادی جامعۀ عشایری ایران، تهران، ١٣٧٠ش؛
نیز:

Field, H., Contributions to the aanthropology of iran, Chicago, ١٩٣٩;
Mortensen, I. D., Namads of Luristan, Copengangen, ١٩٩٣;
Sheil, L., Glimpses of Life and Manners in persia, London, ٨٥٦.
معصومه ابراهیمی