دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٨ - بهمنگان
بهمنگان
نویسنده (ها) :
معصومه ابراهیمی
آخرین بروز رسانی :
شنبه ١٧ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَهْمَنْگان، یا بَهْمَنْجَنه، بَهْمَنْجه، بَهْمَنْچَنه، یكی از جشنهای بزرگ و كهن ایرانی پیش و پس از اسلام. در ایران باستان روز دوم هر ماه، بهمن نامیده میشد و روز بهمن از ماه بهمن (ه م) را كه بهمنگان میخواندند، جشن میگرفتند (بیرونی، التفهیم، ٢٥٧؛ شهمردان، ٣٧؛ قزوینی، ٧٨؛ نیز نك : پورداود، تفسیر ... ، ٢٠٩). در برخی از منابع، مانند نخبة الدهر و فرهنگ قوّاس به خطا نخستین روز بهمن ماه را كه به نام اورمزد (= اهورمزدا) خوانده میشود، بهمنجنه و عید دانستهاند (دمشقی، ٣٦٦-٣٦٧؛ مرورودی، ١٧). ایرانیان تا چند قرن پس از اسلام و تا پیش از حملۀ مغول بهمنگان را جشن میگرفتند.
واژۀ بهمنجنه، معرب بهمنگان (= بهمن + گان، پسوند نسبت) در ایران عصر اسلامی هم به همان معنای بهمنگان به كار میرفت ( ایرانیكا، III /٤٩٩؛ رضی، ٦٨٢-٦٨٤). برخی نیز در توجیهی عامیانه بخش دوم واژۀ بهمنجنه را معرب «چِنه» و آن را مخفف «چینه» (مشتق از چیدن) دانسته، و گفتهاند: كلمۀ بهمنجنه از بهمن، نام گیاهی كه در بهمن ماه و زمستان میروید و گل سرخ و سفید میدهد (بیرونی، الصیدنة، ١٣٧) و جنه یا چنه، به معنی «چیدن گل» در بهمن ماه تركیب یافته است (فرهنگ ... ، ١ /٣٦٥؛ نیز نك : آنندراج، ١ /٨١٦؛ داعیالاسلام، ٧٨٣). این وجه اشتقاق هیچ توجیه علمی و زبان شناختی ندارد (نیز نك : دبیر سیاقی، ٤٥٦-٤٥٧).
ایرانیان در این روز، مراسم خاصی برپا میداشتند؛ مثلاً دیگ آشی موسوم به «دیگ بهمنجنه» بار میگذاشتند و در آن همهگونه غلات، حبوبات، سبزیهای خوراكی و گوشتهای حلال میریختند (بیرونی، التفهیم، همانجا؛ گردیزی، ٥٢٤-٥٢٥؛ نیز نك : برهان ... ، ١ / ٣٢٨). به نوشتۀ گردیزی (همانجا) بنابر رسم عجمیان «اندر این روز دیگی بپزند و از همۀ نباتها و دانگوها و تخمها و گوشتهای هر حیوانی اندرو كنند ... و به هر جای بفروشند». «دانگو» نوعی غله، و نیز آشی ٧ دانه مركب از نخود و باقلا و عدس جز آن است ( برهان، ٢ /٨٢٠). امروزه نشانهای از برگذاری جشن بهمنگان در میان غیر زردشتیان دیده نمیشود. با این حال، برخی آش موسوم به ابودردا یا «هفت دنگاره» را كه در ایام محرم و صفر، در نقاطی از ایران (مثلاً در كازرون) تهیه میشود، همان آش بهمنجنه دانستهاند (نك : حاتمی، ٤٨٠؛ برای اطلاع از آش ابودردا، نك : دان ، ابودردا، آش). احتمالاً بخش نخست واژۀ «دُنگاره» (دُنگ یا دانگ به معنای دانه) صورت محلی كلمۀ «دانگو»ست كه گردیزی (همانجا) به آن اشاره كرده است. برخی از منابع به پرهیز زردشتیان از كشتار و خوردن گوشت در بهمن روز اشاره كردهاند (سروشیان، جمشید، ١٦٠؛ بویس، ٨٩).
از آداب دیگر این جشن خوردن گیاه بهمن در این روز بوده است كه احتمالاً میبایست نماد گیاهی این امشاسپند بر روی زمین باشد (بلوكباشی، یادداشتها ... ). برخی گل بهمن سرخ و سفید (ابومنصور، ٦٦؛ اخوینی، ٥١١)، و برخی دیگر ریشۀ گیاه بهمن سرخ و سفید را از گیاهان دارویی كه طبیعتی گرم و خشك داشته، میدانند و احتمال دادهاند كلمۀ بهن فرانسوی مأخوذ از بهمن است (زریاب، ١٣٧؛ پورداود، تعلیقات ... ، ١ /٩٠).
در روز جشن بهمنگان، بهمن سرخ و سفید را در آش میریختند و میخوردند و دمكردۀ آن را مینوشیدند. گاهی بهمن خشك را میكوبیدند و گرد آن را بر روی غذا میریختند و یا با شكر مخلوط میكردند و میخوردند (گردیزی، همانجا؛ شهمردان، ٣٧). ایرانیان عقیده داشتند كه خوردن شیر تازه با بهمن سپید در بامداد روز بهمنگان، حافظه را تقویت میكند و فراموشی را میزداید و مردم را از چشم بد و بدیها محفوظ میدارد (بیرونی، التفهیم، نیز گردیزی، همانجاها). به گزارش محمد بن هندوشاه نخجوانی افشاندن بهمن سرخ و سفید بر سر مردمان در روز جشن مرسوم بوده است (ص ٢٦٦).
از دیگر رسوم این روز، رفتن به كوه و دشت و چیدن بهمن سرخ و سپید و گیاهان دارویی دیگر و تهیۀ روغن از گیاه بهمن و دانههای گیاهی دیگر و بخور دادن و دود دادن گیاهان معطر و گندزدا در فضاهای خانه را باید یاد كرد (قزوینی، ٧٨؛ برهان، ١ /٣٢٨؛ نیز نك : رضی، همانجا). نوشیدن شیر با اسفند (اسپند) و به رشته كشیدن دانههای اسفند و خوردن تره، ماهی و ماست، پوشیدن جامۀ نو و پیرایش و چیدن مو و ناخن را در روز بهمن و جشن بهمنگان نیكو دانستهاند ( لغت ... ، ٤٧٢؛ قزوینی، ٧٨؛ نیز نك : برهان، ١ / ٣٢٩؛ سلیم، ٢٥٥-٢٥٦). در برخی از متون اسلامی به ازدواج، سفر و بازگشت از سفر، خرید و فروش و حاجت طلبیدن از خدا در این روز سفارش میكنند (فیض، ٢٦٦؛ سلیم، همانجا).
شاهان و بزرگان این جشن را باشكوه و تشریفات ویژهای برگذار میكردند (رضی، همانجا). شعرایی مانند فرخی سیستانی (ص ٣٥٤)، منوچهری دامغانی (ص ٦٨، ٨٦)، مختاری غزنوی (ص ٥٠٩)، مسعود سعد (ص ٦٥٩)، عمعق بخارایی (ص ١٨٥) و انوری (١ /٤١٥) به بهمنگان و جشن و مراسم آن اشاراتی دارند.
امروزه برگذاری این جشن به صورت گذشته حتى نزد زردشتیان هم چندان معمول نیست. با این حال، بهمن روز نزد آنان همچنان عزیز است و روز «نابُر» (= نبریدن سر حیوان) خوانده میشود و سنت دیرینۀ نكشتن حیوان و نخوردن گوشت را اغلب نگاه میدارند (سروشیان، جمشید، همانجا؛ آذرگشسب، ٢٨؛ بویس، ٨٩-٩٠).
برخی از زردشتیان ایران در روز بهمن هر ماه و بهویژه در جشن بهمنگان سفرۀ بهمن امشاسپند میگسترند و آن را با خوراكیهای گوناگون از جمله نان و پنیر و پشمك (سروشیان، مهوش، ٦٤٦) میآرایند. برخی حتى گاه مرغ بریان هم بر سر سفره مینهند كه این كار اعتراض بزرگان این دین را برانگیخته است (آذر گشسب، ٢٨- ٢٩).
طی سدۀ گذشته پارسیان (زردشتیان هند) نیز جشن بهمنگان را با شكوه بسیار برگذار میكردهاند و این جشن در كنار فروردینگان از جمله محبوبترین جشنهای آنان بوده است (پورداود، تفسیر، ٢٠٩؛ مولتن، ٦٨).
مآخذ
آذرگشسب، اردشیر، آیین برگذاری جشنهای ایران باستان، تهران، ١٣٤٩ش؛
آنندراج، محمدپادشاه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٥ ش؛
ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائقالادویة، به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
اخوینی، ربیع، هدایةالمتعلمین، به کوشش جلال متینی، مشهد، ١٣٤٤ ش؛
انوری، محمد، دیوان، به کوشش محمدتقی مدرس رضوی، تهران، ١٣٦٤ش؛
برهان قاطع، محمدحسین بن خلف تبریزی، به کوشش محمد معین، تهران، ١٣٤٢ ش؛
بلوکباشی، علی، یادداشتهای منتشر نشده؛
بیرونی، ابوریحان، التفهیم، به کوشش جلالالدین همایی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
همو، الصیدنة، به کوشش عباس زریاب، تهران، ١٣٧٠ ش؛
پورداود، ابراهیم، تفسیر بر خرده اوستا، تهران، ١٣٤٧ش؛
همو، تعلیقات بر یشتها، به کوشش بهرام فرهوشی، تهران، ١٣٥٦ش؛
حاتمی، حسن، «بهمنجنه، آش هودرده و ناناکوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، آینده، تهران، ١٣٦٦ش، س١٣، شم ٦ و٧؛
داعیالاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام، تهران، ١٣٦٢ش؛
دبیرسیاقی، محمد، «بهمنجنه»، جلوه، تهران، ١٣٢٤ ش، س١، شم ١؛
دمشقی، محمد، نخبةالدهر، بیروت، ١٩٨٨م؛
رضی، هاشم، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، تهران، ١٣٧١ش؛
زریاب، عباس، تعلیقات بر الصیدنة (نک : هم ، بیرونی)؛
سروشیان، جمشید، فرهنگ بهدینان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٣٥ ش؛
سروشیان، مهوش، «خوراکیهای آیینی و سنتی زرتشتیان در ایران»، سروش پیرمکان، به کوشش کتایون مزداپور، تهران، ١٣٨١ ش؛
سلیم، عبدالامیر، «تطبیق روزهای ماه در فرهنگ ایرانی و احادیث اسلامی، یا سی روزه در حدیث شیعه»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آذرابادگان، تبریز، ١٣٥٣ش، س٢٦، شم ١١١؛
شهمردان بن ابیالخیر، روضةالمنجمین، به کوشش جلیل اخوان زنجانی، تهران، ١٣٦٨ ش؛
عمعق بخارایی، شهابالدین، دیوان، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٣٩ش؛
فرخی سیستانی، علی، دیوان، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، ١٣٣٥ش؛
فرهنگ رشیدی، عبدالرشید تتوی، به کوشش محمد، عباسی، تهران، ١٣٣٧ش؛
فیض کاشانی، محمد، «رسالۀ نوروز و سی روز ماه»، مجموعۀ مقالات محمد معین، به کوشش مهدخت معین، تهران، ١٣٦٧ش، ج ٢؛
قزوینی، زکریا، عجایبالمخلوقات، بیروت، ١٩٦٠ م؛
گردیزی، عبدالحی، زینالاخبار، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
لغت فرس، اسدی طوسی، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣١٩ ش؛
مختاری غزنوی، عثمان، دیوان، به کوشش جلالالدین همایی، تهران، ١٣٤١ش؛
مرورودی، مبارک شاه، فرهنگ قواس، تهران، ١٣٥٣ ش؛
مسعود سعد سلمان، دیوان، به کوشش غلامرضا رشید یاسمی، تهران، ١٣١٨ش؛
منوچهری دامغانی، احمد، دیوان، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٤٧ش؛
نخجوانی، محمد، بن هندوشاه، صحاحالفرس، به کوشش عبدالعلی طاعتی، تهران، ١٣٥٥ ش؛
نیزآذرگشسب، اردشیر، آیین برگذاری جشنهای ایران باستان، تهران، ١٣٤٩ش؛
آنندراج، محمدپادشاه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٥ ش؛
ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائقالادویة، به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
اخوینی، ربیع، هدایةالمتعلمین، به کوشش جلال متینی، مشهد، ١٣٤٤ ش؛
انوری، محمد، دیوان، به کوشش محمدتقی مدرس رضوی، تهران، ١٣٦٤ش؛
برهان قاطع، محمدحسین بن خلف تبریزی، به کوشش محمد معین، تهران، ١٣٤٢ ش؛
بلوکباشی، علی، یادداشتهای منتشر نشده؛
بیرونی، ابوریحان، التفهیم، به کوشش جلالالدین همایی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
همو، الصیدنة، به کوشش عباس زریاب، تهران، ١٣٧٠ ش؛
پورداود، ابراهیم، تفسیر بر خرده اوستا، تهران، ١٣٤٧ش؛
همو، تعلیقات بر یشتها، به کوشش بهرام فرهوشی، تهران، ١٣٥٦ش؛
حاتمی، حسن، «بهمنجنه، آش هودرده و ناناکوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، آینده، تهران، ١٣٦٦ش، س١٣، شم ٦ و٧؛
داعیالاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام، تهران، ١٣٦٢ش؛
دبیرسیاقی، محمد، «بهمنجنه»، جلوه، تهران، ١٣٢٤ ش، س١، شم ١؛
دمشقی، محمد، نخبةالدهر، بیروت، ١٩٨٨م؛
رضی، هاشم، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، تهران، ١٣٧١ش؛
زریاب، عباس، تعلیقات بر الصیدنة (نک : هم ، بیرونی)؛
سروشیان، جمشید، فرهنگ بهدینان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٣٥ ش؛
سروشیان، مهوش، «خوراکیهای آیینی و سنتی زرتشتیان در ایران»، سروش پیرمکان، به کوشش کتایون مزداپور، تهران، ١٣٨١ ش؛
سلیم، عبدالامیر، «تطبیق روزهای ماه در فرهنگ ایرانی و احادیث اسلامی، یا سی روزه در حدیث شیعه»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آذرابادگان، تبریز، ١٣٥٣ش، س٢٦، شم ١١١؛
شهمردان بن ابیالخیر، روضةالمنجمین، به کوشش جلیل اخوان زنجانی، تهران، ١٣٦٨ ش؛
عمعق بخارایی، شهابالدین، دیوان، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٣٩ش؛
فرخی سیستانی، علی، دیوان، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، ١٣٣٥ش؛
فرهنگ رشیدی، عبدالرشید تتوی، به کوشش محمد، عباسی، تهران، ١٣٣٧ش؛
فیض کاشانی، محمد، «رسالۀ نوروز و سی روز ماه»، مجموعۀ مقالات محمد معین، به کوشش مهدخت معین، تهران، ١٣٦٧ش، ج ٢؛
قزوینی، زکریا، عجایبالمخلوقات، بیروت، ١٩٦٠ م؛
گردیزی، عبدالحی، زینالاخبار، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
لغت فرس، اسدی طوسی، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣١٩ ش؛
مختاری غزنوی، عثمان، دیوان، به کوشش جلالالدین همایی، تهران، ١٣٤١ش؛
مرورودی، مبارک شاه، فرهنگ قواس، تهران، ١٣٥٣ ش؛
مسعود سعد سلمان، دیوان، به کوشش غلامرضا رشید یاسمی، تهران، ١٣١٨ش؛
منوچهری دامغانی، احمد، دیوان، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٤٧ش؛
نخجوانی، محمد، بن هندوشاه، صحاحالفرس، به کوشش عبدالعلی طاعتی، تهران، ١٣٥٥ ش؛
نیز:
Boyce, M., A Persian Stronghold of Zoroastrianism, Oxford, ١٩٧٧;
Iranica;
Moultion, J. H., The Treasure of the Magi, London, ١٩١٧.
معصومه ابراهیمی