بازْگیر، عنوان طوایفی از عشایر غرب ایران که در لرستان و ایلام و نیز کرمانشاهان پراکنده‌اند. چنانکه از نام این طایفه بر می‌آید، گویا نیاکانشان با شکار و خرید و فروش باز سروکاری داشتند (‌ﻧﻜ : مکری، ٢٥).
علاوه بر نام طایفه، واحدهایی جغرافیایی با عناوین بازگِر، بازگیر، بازگیرخان میرزا، بازگیری، بازگیرکلا، بازگِرون و بازگیر قلعه‌پرور در فرهنگها و منابع آمده است (فرهنگ آبادیها...، ٥٩؛ اسامی...، ٩؛ پاپلی، ٨٤؛ رزم‌آرا، پیشکوه، ١٩١؛ فرهنگ جغرافیایی...، ٥٢؛ مکری، ٢٥؛ مفخم، ٥٢).

خاستگاه قومی و نشان دودمانی

دربارۀ منشأ بازگیرها چند نظر وجود دارد، از جمله آنکه حدود ٢٧٠ سال پیش شخصی به نام بازگیر در خرم‌آباد می‌زیسته، و پسری به نام کربلایی قربانعلی داشته است. کربلایی قربانعلی همراه شماری از فرزندان خود خرم‌آباد را ترک می‌کند و به تختان، محلی در آبدانان ایلام می‌رود و ساکن می‌شود (تحقیقات میدانی). دیگر آنکه بازگیرها، به صورت جمعی از میان ایل کلهر(ﻫ م) کرمانشاهان به لرستان آمده، و در قلمرو طایفۀ جودَکی بالا گِریوه، و سپس در مجاورت «دِرِکْوَند» (دیرکوند)ها سکنێ گزیده‌اند (برزویی، ٤٤٦).
بازگیرهای آبدانان ایلام که از بازماندگان کربلایی قربانعلی به‌شمار می‌روند، از ٣ تیرۀ اصلی شیر «صَی مامِی» (صید محمد)، شَپْکَۀ قربانعلی و جَوّار و تیره‌های فرعی موسێ و داس مَکِش تشکیل شده‌اند. تیره‌های خَربوزانی و دشتی که از تیره‌های اصلی بازگیرهای لرستان به شمار آمده‌اند (دانشنامه...، ٣/ ٤٦٣)، از پیش از آمدن کربلایی قربانعلی به تختان آبدانان در آنجا ساکن بوده‌اند و هیچ‌گونه وابستگی خونی با بازگیرها ندارند (تحقیقات میدانی).
بازگیرهای لرستان مشتمل بر دو شعبۀ «سی» (سیاه) و «اِسْپی» یا «اسبه» (سفید)اند. بازگیریهای سفید به دو تیرۀ «مَوَلی» (محمدولی) و «نُیْرالی» (نورعلی) تقسیم می‌شوند. تیرۀ محمدولی را ٣ دودمان اولاد نظربگ، قنبرعلی و علی؛ م تیرۀ نورعلی را ٣ دودمانِ مُرادخان، یاری و جوزالی (جوزعلی) تشکیل می‌دهند. بازگیرهای سیاه به دو زیر تیرۀ سبزعلی و سبزوار تقسیم می‌شوند که در بدو امر مشتمل‌بر ٥ دودمان سهراب، احمدخان، خان‌میرزا، آغالی و محمد جافر بوده‌اند که امروز به دودمانهای بُرزو، نوروزی، ظُهراب بگ، خضربگ (حسن بگ) و کربلایی احمدخان شهرت دارند و جمعیتشان کمتر از بازگیرهای سفید است (برزویی، ٤٤٧).

مهاجرت و پراکندگی

سرزمین اصلی بازگیرها خرم‌آباد و کرمانشاهان بود که پس از مهاجرت به آبدانان، به‌صورت تیره‌ای از طایفۀ شَکربیگی ایل کرد آبدانان در آمدند (تحقیقات مؤلف، نیز ‌ﻧﻜ : افشار سیستانی، ٣٢٣-٣٢٤؛ رزم‌آرا، پشتکوه، ٢٢). گروه کوچکی از آنها که در سرشماری ١٣٦٦ش، ٧٣٩نفر (٩٩ خانوار) برآورد شده‌اند، هنوز کوچ‌نشینی خود را حفظ کرده‌اند و در مناطقی از آبدانان و شهرستان دهلران، ییلاق و قشلاق می‌کنند (سرشماری اجتماعی...، ١٣).
بازگیرهای بالا گریوه (‌ﻧﻜ : پاپی، شناخت...، ٢/ ١٤) بعد از مدتی اقامت در میان جودکیها در زیستگاههای طوایف میر و بهاروند پراکنده شده‌اند. این گروه از استقلال نسبی برخوردارند و در بالاگریوه، دره‌شهر (‌ﻧﻜ : شاکرمی، ٩٩) و روستاهای پلدختر چون هَلَوش، چَمْ‌مهر، بابا خوارزم و جلوگیر پراکنده‌اند. همزیستی آنها با میرهای محمدخانی (میررضا و محمدطاهر) پیوندهای خانوادگی در میان آنها پدید آورده که همچنان تا این روزگار تداوم یافته است. بعدها کدورت بین بازگیرها و میرها و غارت اموال بازگیرها توسط میرعباس بزرگ، موجب کوچ بخشی از آنها از طاف به ایلام و دیگر نقاط لرستان شد. با پراکنده شدن بازگیرها در لرستان عده‌ای از آنها به بیرانوندها پیوستند و هنوز خانوارهایی از آنها با حفظ اصیلت قومی خود در میان بیرانوندها می‌زیند و برخلاف نظر برخی، وابسته یا متعلق به طایفۀ بیرانوند نیستند (‌ﻧﻜ : برزویی، ٤٤٦-٤٤٧؛ نیز والی‌زاده، ٣٢١).
شماری از بازگیرها نیز در همسایگی بهاروندها می‌زیند که آنها را به خطا از مرالیوندهای بهاروند قلمداد کرده اند (‌ﻧﻜ : امان‌اللهی، قوم‌لر، ١٥١، قس: «نظام...»، ١١٣). برزویی شبهۀ وابستگی تیره‌ها و طایفه‌ها را به یکدیگر نتیجۀ طبیعت و اقتضای زندگی ایلی در همسایگی یکدیگر دانسته است (ص ٤٤٦). رزم‌آرا در جدول تقسیم‌بندی ایلی بهاروند نامی از بازگیر نمی‌برد (ﻧﻜ : پیشکوه، ٢٣١) و پاپی نیز وابستگی آنها را تأیید نکرده است (‌ﻧﻜ : مقدمه...، ٣٠-٣١).
با گذشت ایام، دوباره بخشی از بازگیرهای مهاجر از طاف، بعد از صلح با میرها به آنجا بازگشتند و در اواخر دورۀ قاجار ترک کوچ‌نشینی کردند و در کُرّگاه ساکن شدند. بخشی از آنها نیز در وَیْسیان و بخش مرکزی خرم¬‌آباد، و در روستاهای سُهیل بیگی، تُلوری، دیناروند، ده‌باقر، دارایی، سرخده علیا، اَنگَز، سالی بزرگ و کوچک، جوپتراش، بیرجَدِ بازگیر و شهر خرم‌آباد اسکان یافتند (برزویی، ٤٤٧؛ نیز ‌ﻧﻜ : ساکی، ١٦٨).
بازگیر پیوسته به صورت طایفه‌ای مستقل به شمار می¬‌آمده، و در مراسم مختلف از رئیس طایفۀ بازگیر مستقلاً دعوت می‌شده است (‌ﻧﻜ : یابود...، ٧٧١). بازگریرها مذهب تشیع دارند و به گویشهای لری، لکی وکردی سخن می‌گویند (ایزدپناه، ٢/ ٢٣٢).

مآخذ

اسامی مناطق و نقاط جغرافیایی...، استان باختران، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٠ش؛
افشار سیستانی، ایرج، شناخت ایلها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران، تهران، ١٣٦٦ش؛
امان‌اللهی بهاروند، سکندر، قوم‌لر، تهران، ١٣٧٠ش؛
همو، «نظام اجتماعی ـ سیاسی ایل بهاروند»، ایلات و عشایر، تهران، ١٣٦٢ش؛
ایزدپناه، حمید، آثار باستانی وتاریخی لرستان، تهران، ١٣٦٣ش؛
برزویی، علی‌داد، «قوم‌لر»، آینده تهران، ١٣٧٢ش؛
س ١٩، ﺷﻤ ٤-٦؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
پاپی، مرادحسین، شناخت ایل پاپی، قم، ١٣٧٨ش؛
همو، مقدمه بر طایفۀ میر درگذر تاریخ تقی میرهاشمی، قم، ١٣٧٥ش؛
دانشنامۀ جهان اسلام، تهران، ١٣٦٢ش؛
رزم‌آرا، علی، پشتکوه، تهران، ١٣٢٠ش؛
همو، پیشکو، تهران، ١٣٢٠ش؛
ساکی، علی محمد، جغرافیایی تاریخی و تاریخ لرستان، خرم‌آباد، ١٣٤٣ش؛
سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٦٦ش)، نتایج تفصیلی، ایل کرد، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
شاکرمی، عبدالحسین، فرهنگ و تاریخ دره‌شهر، قم، ١٣٧١ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور (١٣٥٥ش)، استان کرمانشاهان، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٠ش، ج١٣؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (خرم‌آباد)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٣ش؛
ج ٥٨؛
مکری، محمد، فرهنگ نامهای پرندگان، تهران، ١٣٦١ش؛
مفخم پایان، لطف‌الله، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ش؛
والی زادۀ معجزی، محمدرضا، «یا ایهاالناس...»، سالنامۀ بهار، ١٣٤٧ش؛
یادبود اجتماع سران ایلات و عشایر در تهران، تهران، ١٣٢٩ش؛
تحقیقات میدانی مؤلف.

اردشیر کشاورز