فیض، عقل کیّس [زیرک] را همان عقل جزئی می‌خواند که به درک جزئیات می‌پردازد. او در توضیح عبارت «إنَّ الکيِّسَ لدَی الحقِّ يسيرٌ»، دو وجه برای لفظ «حق» بر می‌شمرد:

١. حق به معنای ذات حق تعالی،

٢. حق در مقابل باطل.

او بنا بر این دو معنا، چنین می‌نویسد:

شخص زیرک (کیس)، در برابر خدا یا در فهم معارف حقیقی و ثابت اخروی و علوم کلی الهی، اندک و ناچیز است؛ زیرا بيش‌تر افراد زیرک تنها در میان مردم و خودشان زیرک‌اند یا زیرکی آنها محدود به فهم امور جزئی و زوال پذیر و اشیاي باطل دنیوی است.[١]

محور شرح و توضیحات فیض، این حدیث نبوی است: «من تواضع لله، رفعه الله».

فیض در تفسیر این بخش از حدیث از گفتار ملاصدرا، مدد جسته است. بنا بر حدیث نبوی تواضع در برابر خداوند موجب تعالی و تکامل انسانی می‌گردد. از سوی دیگر، در حدیث مورد شرح تواضع موجب می‌گردد که آدمی به مرتبه عاقل‌ترین مردم تعالی یابد.

گويی حدیث امام کاظم٧ مفسر و مبین حدیث نبوی است. به بیان دیگر، مراد از رفعت و تعالی در حدیث نبوی، همان تکامل عقلی است. رویکرد ملاصدرا و به تبع او، فیض کاشانی نسبت به این احادیث، فقط یک رویکرد اخلاقی نیست. فقه‌الحدیث این دو شارح، مرتبط و هماهنگ با نظام فکری آنهاست.

ملاصدرا در شرح خود، دو روایت خلقت عقل و خلقت رسول اکرم٦ را در کنار یکدیگر نهاده، تفسیر می‌کند. او در شرح این روایت، «أعقل الناس» را پیامبران و معصومان: و پس از ایشان، سایر اولیاي الهی دانسته است. او در تبیین و اثبات مراتب کمال عقل از قاعده امکان اشرف، استفاده نموده است.[٢]

از این رو، مفهوم «تواضع» در شرح ملاصدرا و به تبع او، در تعلیقات فیض، فقط یک مفهوم ارشادی نیست. اين‌گونه احادیث در اندیشه فیلسوفانی هچون ملاصدرا و فیض از حوزه پژوهشی فراتری برخوردارند.

به بیان دیگر، برخی از روایاتی که در میان احادیث مواعظ می‌گنجد، از ابعاد مختلف قابل بررسی و تحلیل محتواست.

عبارت بعدی، معنای مذکور را تأیید می‌کند: «إنَّ الکيِّسَ لدَی الحقِّ يسيرٌ». این عبارت مؤید دیدگاه ملاصدرا و فیض مبنی بر تکوینی بودن تواضع در برابر درگاه الهی است؛ تواضعی که معیار مراتب عقل و مراتب موجودات جهان هستی بر اساس قاعده امکان اشرف است.

به بیان بهتر، عاقل‌ترین مردم و موجودات، متواضع‌ترین آنها در برابر خداست و هر چه موجودی در جهان هستی در برابر خداوند، از تواضع و فقر فزون‌تری برخوردار باشد، عاقل‌تر و در مرتبه والاتری از عقل و خرد جای گرفته است؛ لیکن لفظ «کیس»، همچون «عاقل و عقل»، در نظام فکری این دو اندیشمند، از جایگاهی ندارد؛ زیرا از سويی در برابر معارف کلی و حقیقی فاقد هر گونه ارزشی است و از

[١]. همان، ص٥٤.

[٢]. المحاسن، ج١، ص١٩٢