مفهوم اسراف، در هر كارى مى‌تواند تحقّق پيدا كند و هر كارى كه از مرز اعتدال خارج شود، اسراف شمرده مى‌شود؛ حتّى در وضو گرفتن. اگر كسى، بيش از حد نياز، آب مصرف كند، اسراف‌كار است.

در روايتى ديگر از امام صادق٧ نقل شده كه مى‌فرمايد:

إنَّ القَصدَ أمرٌ يُحِبُّهُ اللهُU، و إنَّ السَّرَفَ يُبغِضُـهُ؛ حتّى طَرْحُكَ النَّواةَ فإنّها تَصلُحُ لِلشَّيءِ، و حَتّى صَبُّكَ فَضلَ شَرابِكَ؛[٢]

ميانه‌روى، كارى است كه خداوندU، آن را دوست دارد، و اسراف را ناخوش دارد، حتّى دور انداختن هسته[ى ميوه] را؛ زيرا آن [نيز] به كارى مى‌آيد، و حتّى دور ريختن زيادى نوشيدنى‌ات را.

بنا بر اين، اسراف، تنها در خوردن و آشاميدن نيست؛ بلكه حتّى دور ريختن هسته خرما يا هسته ديگر ميوه‌هايى كه براى كاشت، قابل استفاده‌اند، اسراف محسوب شود؛ ولى در عصر ما، گستره اسراف، بسيار گسترده‌تر از گذشته است: اسراف در بهره‌گيرى از هوا و محيط زيست، اسراف در استفاده از بنزين، نفت، گاز و ديگر منابع حياتى نيز مصداق دارد.

دو. اسراف كمّي و اسراف كيفي

گاه اسراف، در كميت مصرف است؛ يعنى بيش از مقدار مورد نياز، مصرف كردن. گاه نيز در كيفيت مصرفْ تحقّق پيدا مى‌كند؛ بدين معنا كه مصرفْ از نظر كمّى، بيش از حدّ نياز نيست، ولى از نظر كيفى، بيش از حد نياز است؛ مانند پوشيدن لباس ميهمانى ـ كه براى حفظ آبروست ـ در منزل.

روايت است كه شخصى به نام سليمان بن صالح، از امام صادق٧ پرسيد: كمترين درجه اسراف چيست؟

امام٧ در پاسخ فرمود:

إبذالُكَ ثَوبَ صَونِكَ، و إهراقُكَ فَضلَ إنائكَ؛[٣]

كمترين اندازه آن، اين است كه لباس ميهمانى‌ات را لباس خانه قرار دهى و ته‌مانده ظرفت را دور بريزى.

بر پايه روايتى ديگر، حتّى انسان مى‌تواند سى پيراهن داشته باشد و از هر يك، به منظورى استفاده كند و اسراف شمرده نشود؛ ولى اگر لباسى را كه براى حفظ آبرو بايد در بيرون از خانه بپوشد، در خانه، مورد استفاده قرار دهد، اسراف‌كار خوانده مى‌شود.[٤]

[١]. كنز العمال، ج٩، ص٤٧٤، ح٢٧٠٢٧.

[٢]. الكافي، ج٤، ص٥٢، ح٢؛ ثواب الاعمال، ص٢٢١، ح١.

[٣]. الكافي، ج٤، ص٥٦، ح١٠؛ كتاب من لا يحضره الفقيه، ج٣، ص١٦٧، ح٣٦٢٦.

[٤]. الكافي، ج٤، ص٤٤١، ح٤؛ مكارم الاخلاق، ج١، ص٢٢١، ح٦٤٩.