در جریان سفر به مکه نگاشت[١] و ابراهیمبننصر بنعبدالعزیز رازیکه به شهر بصره رفت و نزد ابوسلمه تورّق می‌کرد و پس از آن‌که اقامتش در آنجا به درازا کشید، حجره‌ایخرید و در حین کارهایش المسندینگاشت.[٢]

برخی نيز، بيش‌تر مسموعات حدیثی‌شان، در احکام و مسائل فقهیبود. از اين رو، کتبیدر فقهالحدیث و فقهتابعان نگاشتند؛ نظیر عبیداللهبنعلیبنابراهیم که در پیسفرهایفراوانیکه داشت، کتابیبه نام الجعفریة در فقه اهل بیت: تدوین نمود.[٣]

در میان اهل سنت، احادیث کتاب العُتبیّة محمد بناحمد اندلسی (عُتبی)، مستخرج از شنیده‌هایاو از مالکبنانس بود.[٤] یا محمد بنمفرّج قاضیکه پس از سماع از دویست و سی شیخ در جریان سفرهایش، فقه حسن بصریرا درهفت مجلّد، فقه زُهریرا در اجزاي بسیار و مسند قاسمبنأصبغ را برایحاکم مستنصر جمع آورینمود.[٥]

برخی، در شهرهایمقصدِ سفرشان، معلومات خویش را در موضوعات مختلف حدیثیدر قالب کتاب درآوردند؛ نظیر ابومحمد مؤمنقمی (م٣٤٠ق) شیخ شیعیان قم در عصر خویش که در سفر به کوفه کتابیدر زیارت این شهر و مساجد و دیگر فضایل آن نگاشت.[٦]

و شیخ صدوق کتاب‌هایعیون اخبار الرضا ٧ و کمال الدین و تمام النعمة را در شهرهایخراسان به رشته تحریر درآورد[٧] و چندین بخش از کتاب الامالیرا در مشهد الرضا٧ نوشت. او در سال٣٦٧ق و مجلس ٢٥ و ٢٦ این کتاب و در سال ٣٦٨ق، هنگام سفر به ماوراءالنهر در طیاقامتش در مشهدالرضا٧ مجالس٩٤ و ٩٥ و ٩٦ را املا کرد.[٨]

و در نهایت، گروهیثمره و عصاره سفرشان را پس از گزینش و گلچین بهترین‌ها در قالب کتاب و دست‌نوشته تصنیف نمودند؛ نظیر محمد بنادریس ابوحاتمرازیکه پس از طواف بلاد اسلام به تدوین و تصنیف مسموعاتش و بررسیجرح و تعدیل آنها پرداخت.[٩]

٤. خاتمه

کنکاش منابع این پژوهش، یازده هدف عمده برایرحله‌هایحدیثیبرمی‌شمارد که مجموع آنها حول دو مقصود کلّیفراگیریو فرادهیاحادیث می‌گردد.

[١]. همان، ج١٢، ص٢٠٥، ش٣٢١٩.

[٢]. فتوح البلدان، ص٣١٦؛ سیراعلام النبلاء، ج٥، ص٢٨٧، ش٤٨٣.

[٣]. كتاب سليم‌، ص٧٧.

[٤]. رجال النجاشی، ص١٦ – ١٨.

[٥]. همان، ص١٦.

[٦]. اعیان الشیعة، ج٦، ص٢٧٠.

[٧]. همان، ص٢٦٧.

[٨]. الفهرست، ص٢١١.

[٩]. سیراعلام النبلاء، ج٨، ص٢٠٦، ش١٤١٨.