در کنار این سفرها سیطره توجه شیخ، نيازهاي علمیو عقیدتیمردم بلاد دیگر را نیز در برگرفت. این مطلب از آثار برجایمانده از مکاتبات شیعیان با ایشان مشهود است؛ از آن قبیل: جواب سؤال‌هایرسیده از قزوین، مصر، بصره، مداين و نامه ایشان به ابومحمد فارسیاست.[١]

٣-٨. کسب علوم مختلف حدیث

راحلان حدیث در کنار فراگیریو فرادهیاحادیث، به یادگیریعلوم متفاوت حدیث (نقدالرجال[٢]، فقه‌الحدیث[٣]، غریبالحدیث[٤]، عللالحدیث[٥]، مختلف الحدیث[٦] و…) پرداختند.

نکته بسیار پر اهمیت، تأثیری است که ائمه اطهار: در آموزش علوم مختلف به اصحاب مخصوص خویش داشتند؛ مثلاً خاندان أعین ـ که برخیاز ایشان (حمران، بکیر، زراره و...) مصاحبت و شاگردیچندین امام معصوم: را در مدینه و مکّه و دیگر شهرها زینت زندگیخود دارند ـ همه مسافرانیاز کوفه بودند.

توجه به فرمایش امام صادق٧ دربارة زرارةبنأعین[٧] روشن می‌سازد که حفظ و نگهداریاحادیث معصومان: در زمانی که انواع فرق و مکاتب انحرافی، اعم از زنادقه، مرجئه، غلات و... بازار گرمیبرایخویش داشتند، منحصر به ثبت الفاظ ظاهریحدیث در یک مصحف نیست، بلکه قطعاً چنین امریعلم وافر زراره را به فقه الحدیث و ضوابط جعل و وضع حدیث می‌رساند.

در مورد ابان بن تغلب کوفی ـ که از اصحاب مورد اعتماد سه امام سجاد، باقر و صادق: بود
و کتاب وزینیهمچون غریب القرآن داشت ـ قابل درکاست که دلیل فرمایش امامباقر٧ به او، نسبت به جلوس در مسجد مدینه و فتوا دادن[٨]، وسعت دانشش و لزوم آموزشآن به دیگر مردم جویای
علم است.

سه تن دیگر از موثّق‌ترین شاگردان معصومان: مؤمن طاق، هشام بن حکم و محمد طیّار همگیاهل کوفه بودند که جذبه علمیو معنویامامان شیعه ایشان را به تجمّع در مدینه سوق داد و به ترتیب، در علم «کلام»، «امامت» و «قدر و استطاعت» فرزانه‌ایمورد تأیید امام خویش شدند.[٩]

[١]. بحارالانوار، ج١٠، ص٢٠٩. و زندیقی که از مصر برای مناظره با امام جعفر بن محمد٧ راهی مدینه شد و با شنیدن عزیمت امام برای حجّ او نیز چنین کرد و با ملاقات امام٧ در طواف طی براهین کوبنده و زیرکانه حضرت از میان جواب‌های وی، مجبور به پذیرش شکست شد. ( الکافی، ج١ ص٧٢)

[٢]. بحارالانوار، ج٤١، ص٢١٣.

[٣]. همان، ج١٠، ص٢٢٠.

[٤]. همان، ج٩٦، ص١١٨.

[٥]. همان، ج٤، ص٤٠٤.

[٦]. همان، ص٤٠٨.

[٧]. همان.

[٨]. «هذا شیء حملته الإبل من الحجاز». (بحارالانوار، ج١٠، ص٢١٦)

[٩]. نظیر فردی که در باب «بخشش» از امام کاظم٧ سوال نمود. ( الکافی، ج٤، ص٣٨و٣٩) و مردی از بیت‌المقدس در باب آغاز بنای کعبه از صادقین٨ پرسید. (همان، ج٤، ص١٨٧و ١٨٨)