نيز مورد نقد قرار گرفته است؛ مثل محمد ابوريه در اضواء علي السنة المحمدية و شيخ المضيرة،[١] ولي در عصر حاضر بار ديگر دكتر عبدالكريم سروش به اين حديث استناد كرده است.[٢]

الف. بررسي متن حديث

اين حديث با الفاظ متفاوت، حداقل از ٢٣ طريق نقل شده است كه متون اصلي ذكر مي‌شود و متون مشابه در منابع قابل پي‌گيري است.

اين روايات در سه کتاب از كتب مهم اهل سنت صحيح مسلم، و سنن ابن ماجه، و مسند احمد، و در سه كتاب ديگر صحیح ابن‌حبان و معجم الکبیر و مسند ابی‌یعلی ذکر شده است. شش کتاب مذکور از لحاظ قدمت بر دیگر کتب اهل سنت مقدم است. بنابراين، به این نتیجه رسيديم که ذکر این دسته از روایات در تمام کتب دیگر تکراري است.

راويان اصلي

همان گونه كه در نمودار فوق مشاهده مي‌كنيد، هر چه در این زمینه در كتب اهل سنت نقل شده، يا از روايات عایشه یا از روايات انس و طلحه و يا رافع يا جابر بوده است.

نکته دیگری که بايد گفته شود، این است که گرچه ما در نمودار فوق، راویان اصلي اين دسته از روايات را به چهار نفر اختصاص دادیم ، ولی این حرف بدین معنا نیست كه کسانی دیگری آن را در كتب و آثار خود با طرق ديگري نقل نکرده باشند، بلكه به عكس، عده دیگری از محدثان نیز امثال اين گونه از روايات را گاهي عيناً و گاهي با طرق ديگر روايت کرده‌اند؛ نمونه آن، روايت جابر است كه در نمودار فوق بدان اشاره شده است و نيز روايت ابن عباس که در کتاب مجمع الزوائد آمده است.[٣]

[١]. سوره حجر، آيه ٢٢.

[٢]. نامه «بشر و بشير» (پاسخ اول به آيةالله سبحاني)، دكتر عبدالكريم سروش، روزنامه كارگزاران، ١٩ و ٢٠/١٢/١٣٨٧ش.

[٣]. نامه «طوطي و زنبور»، دكتر سروش، ارديبهشت ١٣٨٧ش.