درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٤ - ناتمام بودن ابطال تسلسل از راه تناهی ابعاد

باشند؛ یعنی این سلسله به یک محرک متحرک میرسد که دیگر نمیشود محرک این متحرک جسمانی باشد. این یک برهان.

این برهان قابل خدشه است. اولًا مسئله تناهی ابعاد اثباتش به این سادگی نیست.

ثانیاً از راههای دیگر هم میشود در این برهان خدشه و مناقشه کرد ولی ضرورت ندارد که ما وقتمان را صرف این قضیه کنیم. میرویم سراغ برهان دیگری که برهان اصلی است.

این برهان، برهان معروف به «وسط و طرف» است: برهان وسط و طرف کاری به خصوص اجسام ندارد بلکه به علل و معلولات مربوط است، میخواهد جسمانی باشد یا غیر جسمانی. این برهان اثبات میکند که سلسله علل و معلولات در نهایت امر باید متناهی باشند. اگرچه از ظاهر عبارت آقای طباطبایی برمیآید که این برهان را اولین بار بوعلی اقامه کرده است ولی قبل از بوعلی، فارابی این برهان را اقامه کرده و بلکه قبل از فارابی، ارسطو آن را اقامه کرده است. در میان براهین امتناع تسلسل علل، یگانه برهانی که از ارسطو رسیده است همین برهان وسط و طرف است و مرحوم آخوند هم به این برهان فوق العاده اعتنا دارد و در مباحث امتناع تسلسل در باب علت و معلول گفته است:«هذا اسدّ البراهین فی هذا الباب.» این برهان بیانش چیست؟ در جلسه بعد درباره آن بحث خواهیم کرد.