درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٦ - برهان محرک اول

مسئله توجه نشده است. من ابتدا اجمالًا مسئله محرک اول را عرض میکنم و بعد وارد مطالب مرحوم آخوند میشویم [١].

برهان محرک اول

برهان محرک اول مبتنی بر اصول و مقدماتی است که شاید در بیان ارسطو جمع نشده است ولی ارسطو خود به آنها قائل بوده است. یک اصل در برهان محرک اول این است که حرکت نیازمند به محرک است. اصل دوم این است که طبیعت، از حرکت خالی نیست. هرچیزی که طبیعی است، یعنی هر چیزی که جسم یا جسمانی است، متحرک است. البته مراد از حرکت در اینجا حرکت به معنای اعم یعنی «تغیر» است. مراد این نیست که حتماً باید تغیر تدریجی باشد؛ تغیرات غیرتدریجی را هم شامل میشود. اصل سوم این است که تسلسل علل محال است، یعنی عللی که در طول یکدیگر قرار میگیرند باید منتهی به علتی شوند که آن علت، معلول علت دیگری نباشد.

یک اصل دیگر در اینجا هست که معلوم نیست واقعاً ارسطو آن را هم در برهان خودش در نظر گرفته بوده است یا نه. در تقریری که فلاسفه اسلامی معمولًا میکنند این اصل چهارم را هم مورد نظر قرار میدهند که اگر آن را در برهان دخالت ندهیم چهره این برهان عوض میشود و مورد ایراد واقع میشود که فلاسفه جدید هم به آن ایراد گرفتهاند.

آن اصل چهارم این است که هر علتی با معلول خودش معیت دارد، یعنی علت از معلول خودش نه تنها زماناً انفکاک ندارد بلکه حتی تقدم و تأخر هم ندارد و بنابراین محرک همیشه باید همراه حرکت وجود داشته باشد. محرک حقیقی آن چیزی است که در حال حرکت و تغیر وجود دارد و نمیشود محرک بر حرکت زماناً تقدم داشته باشد پس چهار اصل یا مقدمه برهان اثبات محرک اول بهطور خلاصه از این قرارند:

اصل اول: هر حرکتی نیازمند به محرک است.

اصل دوم: طبیعت از تغیر یا حرکت به معنای اعم خالی نیست.

اصل سوم: تسلسل علل محال است.

اصل چهارم: هر علتی با معلول خودش، و در اینجا محرک با حرکت، معیت دارد.

---

[١]. ارسطو برهان محرک اول را در طبیعیات خود آورده است نه در الهیات. کتاب الطبیعه ارسطو اخیراً در مصر در دو جلد چاپ شده و تقریباً یک جلد و نیمش مربوط به حرکت است. این کتاب همراه با شروح اولیهای مربوط به قبل از دوره بوعلی و حتی فارابی است و بسیار مفید است.