الثانی و هو الأمر الوجودی فی الخارج و هو کون الجسم متوسطاً بین المبدء و المنتهی بحیث کل حد فرض فی الوسط لایکون قبله و لا بعده فیه [١]، و هو حالة موجودة مستمرة مادام کون الشیء متحرکاً، و لیس فی هذه الحالة تغیر أصلا بل قد یتغیر بحدود المسافة بالعرض [٢]، لکن لیس المتحرک متحرکاً لأنه فی حد معین من الوسط، و إلّالم یکن متحرکاً عند خروجه منه بل لأنه متوسط علی الصفة المذکورة، و تلک الحالة ثابتة فی جمیع حدود ذلک الوسط، و هذه الصفة توجد فی المتحرک و هو فی آن [٣] لأنه یصح أن یقال له فی کل آن یفرض فی حد متوسط لایکون قبله و لا بعده فیه.

و الّذی یقال من أنّ کل حرکة ففی زمان، فإما أن یعنی بالحرکة الأمر المتصل فهو فی الزمان و وجودها فیه علی سبیل وجود الامور فی الماضی و إن کان یباینها بوجه، فإنّ الامور الموجودة فی الماضی قد کان لها وجود فی آن من الماضی کان حاضراً فیه و لا کذلک هذا، و إن عنی به المعنی الثانی فکونه فی الزمان لا علی معنی أنه یلزم مطابقة الزمان بل علی معنی انه لایخلو من حصول قطع، و ذلک القطع مطابق للزمان فلا یخلو من حدوث زمان، و لانه ثابت فی کل آن من ذلک الزمان فیکون ثابتاً فی هذا الزمان بواسطته. هذا کلامه.

و فیه موضع ابحاث نقضاً و أحکاماً:

الأول [٤] إنا نقول: لکل ماهیة نحو خاص من الوجود، و کونها فی الأعیان عبارة عن صدقها علی أمر و تحقق حدها فیه کما ذکره الشیخ فی باب المضاف، و إنه موجود فی الخارج بمعنی أنه یصدق حده علی أشیاء کثیرة فیه، و لا یعنی بموجودیة الشیء إلّا ذلک، و من هذا القبیل ماهیة [٥] الحرکة و الزمان و القوی و الاستعدادات و غیرها [٦]. و

[١]. «لایکون قبله و لا بعده فیه» معنای درستی ندارد. عبارت صحیح این است: «لایکون قبل آن الوصول الی هذا الحد و لا بعده فیه» که حاجی هم در منظومه چنین تعبیری دارد.[٢]. این عبارت هم درست نیست. عبارت صحیح این است: «بل یتغیر حدود المسافة بالفرض». حدود مسافت است که تغییر میکند که این حدود، فرضی است.[٣]. ظرف این متحرک، «آن» است نه زمان.[٤]. این بحث اول، نقضی است.[٥]. مراد از «ماهیت» در اینجا معنای خاص ماهیت نیست تا گفته شود حرکت که ماهیت ندارد. مراد ماهیت به معنای اعم است.[٦]. گویی شما (شیخ) در مورد حرکت، نحوه وجود دیگری را غیر از نحوه وجودِ امرِ متصل تدریجی فرض کردهاید و میگویید حرکت آن نحوه وجود را ندارد.